Lesson 13: Hwìè ɓě ɓá bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíin kpa-kpa dyíɛɛ dyí-dyuò-dyuò

► M̀ poɛ̀n hwìɖǐiɛɛ, kũ̀à ɓá bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíin kpa-kpa dyí ɓó kàǔn wɛ̃ɛ kàmà mú ké ɔ zi kà ɔ nyu ma nìɛ̀ ɖé Dèè-wùɖù Ɖìèɔ̀ nììn tiín nyɛɛ dyíì?

► M̀ poɛ̀n hwìɖǐi kà bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíin kpa-kpa nì ɖé m̀ ɓíɖíɛɛ kò ɓó ɔ nyɔ ɓɛ́ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù-ɓóɖó-bĩ̀ìn-nyɔ̀ kĩ́ín-kĩ́ín ɓěɔ̀ dyà zɔ̃̌ɔ̀ kà kɛɛ gboò?

Jɔ̃́ɔ́ Wákèɖè mɔ̀ zɔ̃̌ɔ̀ pásɔ̀ɖɔ̀ ɖé Ɖépò-xwì-ɓíɖí. Ɔ cĩ́ ɓó zɔ̃ mɔ̀à 1324-1384 kɛ. Tia ɓaɖaa, Báɓòɔ̀ se ma céè ɖé Ɖépò-wùɖù mú. Nyɔ séín ɓěɔ̀ taɓa ma ɖɛ ɓɛ́ Kíáɖè-cɔ̀cìɔ̀ tɛ̀mɛ̀ìn ma wa kɛɛ hwìɖǐǐ. Nyɔ ɓáún-ɓáún se ma bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyí dyuò. Ké sáa-zà-nyɔ̀ pàɖǎ ɓě nì ma ɖé Kíáɖè-cɔ̀cìɔ̀ múɛɛ se ma ná Báɓòɔ̀ dyuò mìɔ. Sáa-zà-nyɔ̀ ɓě mu ma ɓóɖóɔ̀ dà séín, ké wa nì ma zùǔn-ɖɛ̀ ɓě xwai nyuɛń, ké wa nì ma wíɖí zɔ̀ɔ̀ kpauń. Sáa-zà-nyɔ̀ kúɖúú ɓě ɓɛ́ wa ní cɛ̃ ma bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kɛɛ nàìn ma cɔ́cì pàɖǎ. Wákèɖè kè nyɔ ɓě nì ma ɔ gbo kpáuń wɛ̃ɛ po ma Báɓòɔ̀ xwí-wùɖù mú. Céè-ɖɛ̀ nɛɛ̀-kpà kɔ̃ po-po se zɔ̃̌ɔ̀ nì ɓó tia ɓaɖa, ɔ jèɛɛ, wa céèìn ma Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖùɔ̀ sɔ̃. Wa naìn, ma mú ké wa tɛ̀mɛ̀ìn ma Bábòɔ̀ ɖé dà séín. Nyɔǔn ɓě ɖáìn ma wa “sáa-zà-nyɔ̀ dyé gǎ ɓě”, sepóɛɖé wa ní diè ma nyɔ ɖò dyi ɓó wíɖí jè.

M̀ mɛ cɛ̃ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kà nyɔ ɓě nì ɓóɖó kɔ̃̀ kɔ̃ m̀ nìà nyuɛń nyɛɛ nyuɛ mɔ́ɔ kɛ. Wákèɖè kè nyɔ ɓě nì ma kà ɔ gbo kpáuń wɛ̃ɛ nyu ma bɔ̃̌-nɔ̀mɔ̀-dyíin-kpa-kũ̀àɔ̀ nɔ̀mɔ̀ dyíin. Wa kpa ma cuò-wùɖù sɔ̀ ɖé Báɓòɔ̀ múɛɛ nyɔ ɓěɔ̀ gbo gàná cá.

Jɔ̃́ɔ́ Wɛ́sèɖè cĩ́ ma ɖé Ɖépò-xwì-ɓíɖí zɔ̃ mɔ̀à 1703-1791 kɛ.[1] Tia ɓaɖaa, cɔ́cì wa ɖáìn kà Íngànà-cɔ̀cì ɖé Ɖépò-xwì-ɓíɖíɛɛ mɔ̀ ma bã-nyɔ̀ ɓěɛ̀ cɔ́cì. Wa nyu ma kpeɖe ɓě se Gèɖèpɔ́ɔ̀ dyí ɓáa xwai, ké wa ní tɛ̀mɛ̀ìn ma bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ jɛ́ɛ́ cá. Wa se ma gǎ-dyé-nyɔ̀ ɓě nì ma ɖé ɓóɖóɔ̀ múɛɛ pàɖǎ mɔ́ ɖé waà cɔ́cì ɓěɔ̀ mú, ké nyɔ ɓěɔ̀ se ma bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyí dyuò. Wɛ́sèɖè mɔ̀ ma Íngànà-cɔ̀cìɔ̀ sáa-zà-nyɔ̀ ɖò, kɛɛ ɔ mɔ́ ɓɛ́ ɔ ké ma bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ nyɔ ɓěɔ̀ gbo kpa. Gànà-kṹún-kà ɖòɛɛ, ɔ sɔ̀ ma dyí, ké ɔ mu ɖé dà wáɖáá ɖò, dɛ̀ ɓɛ́ nyɔ ɓě mɔ̀ ma kɔ̃̀-cɛ̃-nyɔ̀ ɓěɛɛ zĩ̀ìn ma hwɛ̀ ɓɛ́ wa dyi kɔ̃̀-gbò dyí mu kɛ. Ti nyɔ ɓěɔ̀ nì ma ziɛń nyɛɛ, ɔ ɖú ma wa Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù gbo wáɖá kpàǐ, ké wa pàɖǎ nyànà ma dyi, ké wa tò ma ɔ gbo ɖùǔ. Sɔ̀ìn ɓóɛ gboɛɛ, púɛɛ, ɔ ɖúá ma Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù wáɖá kpàǐ ɖé dà séín tee ɖé ɔ fɛ̀ɛ̀-wè gànáɔ̀ mú, ké ɔ dyà ma nyɔ ɓáún-ɓáún Kɛ́ɖɛ́ì gbo.

► Nyɔ kĩ́ín-kĩ́ín ɓě ɓɛ́ wa dyà ma Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖùɔ̀ ɖé nì gbɛ̌ɛ̀ɔ̀ múɛɛ, wa nyɛ́ kɔ̃̀ jè nì m̀ hwìɖǐi kɛ́?

Zɔ̃ mɔ̀à 2003 kɛ xwíníín nyɛɛ, gàa ɖò kè ɔ gbǒ-xwíníín-nyɔ̀ ɓě nì ma da muɛń ɖé Ɖépò-xwì-ɓíɖí, ké wa kò ma dyi ɓó pá ɖò mú ɓɛ́ wa ké fɔ̀. Pá kɔ̃̀ mú wa nì ma kà kɛɛ, ɔ dyé ma ɓó màa ɖò ké màaɔ̀ nyànà ma ɓó toɖo dò dya dyi. Màaɔ̀ ɓéɖé ma Báɓò-kpò ɖò xwa, ké ɔ nì ma wùɖùɛ̌n. Gàaɔ̀ xwɛ̃́ìn ma ɓó ɔ bũ̌in, ké ɔ wɔ̃́ ma ɔ Gèɖèpɔ́ɔ̀ jè cɛ̃ɛ. Kɛɛ ɔ dyéɛ kà ɓɛ́ màaɔ̀ ɓǎto ɖò nyànà ma ɓó ɔ wáún dyiɛ, ɔ jèɛɛ, ɔ diè ma ɔ ɓǎtoɔ̀ dyi ɓá ɖɛ nì ma kà kpáuń wɛ̃ɛ jè dyí. Ké màaɔ̀ ɓǎtoɔ̀ ɖá “À nì kpoo ɖò mɔ̀ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù-wáɖá-kpòò kɛɛ mú, ké à wáɖá Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù ɖé dà kò-kò ɓě, kà Wɛ́sèɖè nyuɛ ma kà kɛ. À mu ɖé píé, ké à wáɖá ɖé Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù tee.” Kɛɛ wɛ̃́ɛ́ kɛɛ, gàaɔ̀ dyéɛ ma kà ɓɛ́ dɛ̀ màaɔ̀ nyànà ma kà dyiɛɛ mɔ̀ dɛ̀ ɓɛ́ nyɔ gbɛ̀ǐ-gbɛ̀ǐ wè zĩ̀ìn ma pū, ké nyɔ pàɖǎ se ma ɔ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖùɔ̀ wɔ̃́uń nì, hwɛ̀ ḿ po níiń, ɓɛ́ wa ké ɔ ɖùǔ gbo tò ɖé píé kɛ. Kɛɛ màaɔ̀ mu ma dyúa ké ɔ nì ma ɔ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖùɔ̀ wáɖáuń kánáá pū, sepóɛɖé kà wa nììn tɛ̀mɛ̀ìn-ɖɛ̀ɔ̀ nyuɛ cɛ̃ɛ jè. Kɛɛ gàaɔ̀ poɛ̀n ma hwìɖǐi kà ɓɛ́ màaɔ̀ ɖǎ ma ɖɛ séín ɓě kɛ́ɛ nyu ɓɛ́ ɔ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù-wáɖá-wáɖáɔ̀ ké ma dúi kuɛɛ xwáɖáún sè kɛ.

M̀ ɓéɖé ɓɛ́ m̀ ké hwìè ɖìè ɓě dyi mɔ́ ɓó ɖɛ m̀ mɔ́à nyuɛ dyiɛɛ nyu jè. Ti ɖíɛ́ ɓě ní nyɔ ɓě poɛ̀n hwìɖǐi kà ɓɛ́ bɔ̃̌-nɔ̀mɔ̀-dyíin-kpa-kpa ɓéɖé hwìè dyúáɖò nyɛ̀nɛ̀ɛ̀ kɛ, ɔ jèɛɛ, wa sí hwìè ɓɛ́ ɔ seà dyí sɛ́ɖɛ́ìn nyɛɛ kíɖíí kánáá pū. Ti ɖíɛ́ ɓě ní nyɔǔn ɓě poɛ̀n hwìɖǐi kà bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíin ɓɛ́ wa wɔ̃́à ɖé pá ɖò múɛɛ, bɔ̃̌ dyúáɖòɔ̀ ɖéɛ̀ wa mu wɔ̃́ùn ɖé dà kà kò ɖò kɛ. Kɛɛ ɔ se ná nì.

Ɖé dà pàɖǎ ɓěɛɛ, cɔ́cì-nyɔ̀ ɓěɔ̀ nyu sɔ̀ gbǒ mu gbǒ gbo, ké wa nì nyɔ ɓě wa séè dyé ɖòɛɛ gbǒ kɔ̃ún ɓaɖaa kpauń. Ɖé hwìè nìà kɛ múɛɛ, nyɔ ɓáún-ɓáún ɖǎ Kɛ́ɖɛ́ì gbo dyi, kɛɛ ɖɛ nìà kɛ se nyɔǔn Kɛ́ɖɛ́ì gbo dyàà ɓɛ́ìn ɖé dà séín.

Cɔ́cì ɖíɛ́ ɓě dɔ̃ bɔ́ɔ̀ wɔɖɔɔ ɓě ɓɛ́ wa ké nyɔǔn ɓě cɔ́cì dyà. Sɔ̃́ɖè-ɓàɖà gànà-kṹún ní, wa nàìn bɔ́ɔ̀ɔ̀ ɖé gbɛ̌ɛ̀ ɓě múin, ké wa po ɖé nyɔǔn ɓě. Nyɔ ɓáún-ɓáún ɖǎ Kɛ́ɖɛ́ì gbo dyi dyììn ɖé bɔ́ɔ̀ mú-kpá-kpá mú, kɛɛ ɖɛ nìà kɛ se nyɔǔn Kɛ́ɖɛ́ì gbo dyàà ɓɛ́ìn ɖé dà séín.

Cɔ́cì pàɖǎ ɓeìn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi dyììn ɖé nyɔ ɓě dyi cɔ́cì Sɔ̃́ɖè-ɓàɖà kɛɛ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù gbo-wáɖá-wáɖá mú. Wa ɖá nyɔǔn ɓě ɓɛ́ wa ké kɔ́dù hwuɖu taɓa ɓó ɔ́tɔ̀ɔ̀ dyúa, ɓɛ́ wa ké wa bìì ɓaà, ɓɛ́ Gèɖèpɔ́ɔ̀ ké waà nàmàǔn ɓěɔ̀ kɔ̃in zĩ̀ìn. Nyɔ táázĩ̀ìn ɓě ɖǎ Kɛ́ɖɛ́ì gbo dyi dyììn ɖé hwìè nìà kɛ mú, kɛɛ nyɔ ɓě se Gèɖèpɔ́ɔ̀ hwìɖǐǐ taɓaa pàɖǎ ní dyi cɔ́cì. Nyɔ pàɖǎ ní wɔ̃́ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖùɔ̀, ɔ sèìn ké nyɔ ɖò cɛ̃ɛ dyɛ wa gbo ɖé dɔ́ɔ́-dè-wùɖù mú hwɛ̀.

Àpɔ́sò Pɔ́ɔ̀ mɔ̀ ma nyɔ ɓɛ́ ɔ ɓeìn ma bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi ɖé hwìè kò-kò ɓě mú kɛ. Ɔ wáɖá ma Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù ɖé Júù-nyɔ̀ ɓěɔ̀ cɔ́cì-gbò ɓěɔ̀ mú, sepóɛɖé ɔ mɔ̀ ma Júù-nyɔ̀ ɓěɔ̀ ɖɛ-tɛ̀mɛ̀ìn-nyɔ̀ vɛ̀nɛ̀ ɖò, ké ɔ zaìn ma wa gbo kɔ̃in kà ɓɛ́ Jízɛ̀ mɔ̀ Mɛ̀sádyàɔ̀ kɛ. Ɔ wùɖù ma ɖé dɛ̀ ɓě ɓɛ́ nyɔǔn ɓě poìn ma dyí ɓɛ́ wa ké fɔ̀nɔ̀-hwòɖǒ xwaún poìn nyɛɛ ɖekè. Ti ɖíɛ́ ɓě ní ɔ wùɖù ma ɖé ɖɛ-pèɖèìn-naín ɓěɔ̀. Ɔ wùɖù ma nyɔ ɓě gbo ɖé waà taà ɓěɔ̀ mú kpɛ́-kpɛ́.

Nyɔǔn ɓě ɖǎ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃-cɛ̃ gbɔ dè ɖé hwìè kò-kò kúɖúú ɓě dyí. Cɔ́cì ɖíɛ́ ɓě mu nyɔǔn ɓě gbo ké wa diè wa dyi ɓɛ́ wa ké wa wĩín dyi ɓɛɛ̀. Wa mu ɖé gbɛ̌ɛ̀ ɓě mú, ké wa diè nyɔ ɓěɔ̀ ɖɛ ɓě nì kàà dyi: “M̀ poɛ̀n hwìɖǐiɛɛ, ɖɛ́ cɔ́cìɔ̀ ɓéɖé ɓɛ́ ɔ ké nyuɛń nì ɖé gbɛ̌ɛ̀ nìà kɛ mú kɛ́? Ɖɛ́ mɔ̀ Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ ɓěɛ̀ jǎà-po-ɖɛ̀ tĩ́ín-tĩ́ín nyɛ́? Xwɛ̌ m̀ ɓɛ́ìn kà nyɔ ɖò ké Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ jǔɛ nyuɛɛ jè kɔ̃in zaìn nyuɛ kɛ́? Ɖɛ́ nyɔ ɖò ɓɛ́ìn nyuɛ hwɛ̀ ɓɛ́ ɔ ké Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ jǔ kɛ́?” Mɔ̀ mɔ̀à Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ kɛɛ, ɔ jǔ ké m̀ ɖǎ nyɔɔ̀ ɖùǔ gbo tò nɔ̀mɔ̀ dyíin, ké m̀ ɖǎ ɔ gɔ̃̌-jǔ-wùɖù ɓěɔ̀ wɔ̃́ ní, nìí, m̀ ɓɛ́ìn ɔ dyi dièɛ̀, ɓɛ́ m̀ ké níiń, “Ḿ ɓɛ́ìn m̀ nyɔ ɓɛ́ Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ jǔ, ɓɛ́ Báɓòɔ̀ cɛ̃ jè, ké à poɛ jǎà kɛɛ jè gbo cɛ̃ɛ̀?”

Ti ɖíɛ́ ɓě ní bɔ̃̌-nɔ̀mɔ̀-dyíin-kpa-nyɔ̀ ɓěɔ̀ ɓéɖé ɓɛ́ wa ké ɖífèɖè bɛ́ín-bɛ̀ìn ɖò ɓɛ́ wa tã́ mɛɛ-ɖɛ̀ ɖò tò bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ jììɛ kɔ̃ɛɛ kpa, ɓɛ́ wa kéɛ nyɔ ɓěɔ̀ dyí tɛ̀mɛ̀ìn ɖé píé, ɓɛ́ nyɔ ɓěɔ̀ ké wa ɖùǔ gbo tò jè. Ké wa ɖíɛ́ ɓě ɓɛ́ìn wa nììn mɛɛ-ɖɛ̀ɔ̀ mɛɛ ɓó gbǒ dyéɖéín. Bɔ̃̌-nɔ̀mɔ̀-dyíin-kpa-nyɔ̀ ɖíɛ́ ɓě tã́ mɛɛ-ɖɛ̀ ɓě ɖífèɖè ɓě kɔ̃, ké wa céè ɖɛ ɓě ɓó wa xwíɖíi, ké wa nɛ́ìn wa ɖɛ ɓě dyéɖéín dyi.[1]

Cɔ́cì ɖíɛ́ ɓě nyu hwɔ ɖò ɓɛ́ ɔ ɓéɖé kɔ̃in-wùɖùìn-ɖɛ̀ jɛ́ɛ́ ɖò, ɓɛ́ nyɔ ɓěɔ̀ ɖɛ̀ɓɛ̀ mú ɖé waà gbɛ̌ɛ̀ɔ̀ mú kɛ. . Kɔ̃in-wùɖùìn-ɖɛ̀ɔ̀ ɓɛ́ìn nyɔ́nɔ́-dyi-kpɔ̃-kpɔ̃ mɔɔ dyú-gmɛ̀ìn-gmɛ̀ìn mɔɔ ɖɛ-peɖe-peɖe mɔɔ dyɔɔ̀ mú wóɖó jè mɔɔ tɛ̀mɛ̀ìn-ɖɛ̀ ɓá kũ̀à ɖò jè dyíɛɛ jǔɛ. Ɔ jǔ ké cɔ́cɔ̀ dyi ɖɛ ɓɛ́ nyɔ ɓěɔ̀ mɔ́ kɛɛ nyuɛń nìǐn, nìí, ɔ nì ɖɛ nɔ̀mɔ̀ dyíin nyuɛń. Ɔ mɔ̀ cɔ́cìɔ̀ kpé ɓɛ́ wa kéɛ nyɔ ɓěɔ̀ gbo cɛ̃ kà ɓɛ́ jǎà ɓá Báɓòɔ̀ dyíɛɛ kɔ̃̀ nyɔǔn-dyùɛ̀ fɛ̀ɛ̀ kpé kɔ̃ún wé séín xwíníín nyɛ. Gèɖèpɔ́ɔ̀-hwɔ̀ ɓɛ́ wa ɖáà kɛɛ se dyɛ̀ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ jìì tòɛ̌ mu gàná cá, kɛɛ wa tɛ̀mɛ̀ìn jǎà-ɖɛ̀ ɓě sɔ̀ ɖé Báɓòɔ̀ múɛ, ké ɔ dyà gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn ɓó cɔ́cìɔ̀ kè gbɛ̌ɛ̀ɔ̀ nyɔ ɓě pṹa.

Cɔ́cì ɖíɛ́ ɓě kaà ɓaàùn-naín ɖò dyí cà-cà ɖé dɛ̀ ɓě ɓɛ́ nyɔ pàɖǎ zĩ̀ìn nyɛ. Wa céè ɓó wa da-zàìn-ɖɛ̀, ké wa ɖá, “Ɓaàùn-naín”, ké wa dyé ti ɓɛ́ wa ké nyɔ ɓě nì ziɛń nyɛɛ bìì ɓaà. Nyɔ ɖò dyi dyiín, wa diè ɔ dyi, ké wa ɖá, “M̀ ɓéɖé hwòɖǒ-kpɔ̃-ɖɛ̀ ɖò, ké m̀ mɔ́ ɓɛ́ à ké m̀ bìì ɓaà?” Ɖɛ kpɔ̃ wa hwòɖǒɛɛ mɔ̀ nyɔ ɓěɔ̀ mɔ́ɔ́-ɖɛ̀, ké wa ní dèɛ̀n ɖɛ kúɖúú cɛ̃-cɛ̃ gbɔ. Dyììn ɖéɛ múɛɛ, wa dyé pá ɓɛ́ wa ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃ tee.[2]

Ɖɛ mɔ̀ ɖɛ kpa ɖɛ mìɔ ɖé bɔ̃̌-nɔ̀mɔ̀-dyíin-kpa-hwìè kò-kò ɓěɔ̀ múɛɛ mɔ̀ ɓɛ́ m̀ ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃, ɓɛ́ nyɔ ɓě ɓéɖé wa kéɛ wɔ̃́ɛɛ kéɛ múin wɔ̃́ nɔ̀mɔ̀ dyíin. Sepóɛɖé Gèɖèpɔ́ɔ̀ nyí ɔ Wuɖuɔ̀ kpé, ké Zùù Hwɛ̀ǐn-hwɛ̀ǐnɔ̀ nyuɛ ké nyɔ ɓě tò wuɖuɔ̀ gbo ɖùǔ kɛɛ wɔ̃́ɔ múin. Ḿ seé kɔ̃̀ hwìèɔ̀ nyɔ kɔ̃̀ mú m̀ cɛ̃̀ìn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kɛɛ, ɔ mu gmɛ̀nɛ̀ɛ̀ kpaùn mìɔ ɖé nyɔ ɓěɔ̀ kpóɖó-dyùà mú, ɔ jǔ ké m̀ dyiɛ cɛ̃ wáɖáá cá, ké wa dyiɛ múin wɔ̃́ pùɖùéé ní.

Kũ̀à vɛ̀nɛ̀ ɖò cɔ́cìɔ̀ ɓéɖé ɓɛ́ wa ké nyu ɖé dà séín kè ti séín nyɛɛ mɔ̀ ɓɛ́ wa ké hwìè dyi mɔ́ ɓɛ́ wa kéɛ nyu ɓɛ́ nyɔǔn ɓě ké wa ɖùǔ gbo tò, ɓɛ́ wa ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃ ɖé ɓóɖóɔ̀ kɔ̃ dà séín.

► Hwìè ɓěɔ̀ nyɛ́ kɔ̃̀ mú nyɔǔn ɓě tò cɔ́cì ɓě nì ɖé nì ɓíɖí-ɓòɖòɔ̀ kɔ̃ɛɛ ɖùǔ gbo kɛ́? Hwìè ɓě kɔ̃̀ mú wa cɛ̃̀ìn kà bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kɛɛ nyuɛ ké nyɔ ɓěɔ̀ zĩàìn gbo gàná cáà?

Bɔ̃̌-nɔ̀mɔ̀-dyíin-kpa-hwìè ɓɛ́ ɔ zi ɖɛ kpauń mìɔ kɛɛ mɔ̀ ɔ jǔ ké nyɔɔ̀ dyi bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kɔ̃in zaìn ɖé nyɔ dyuò ɔ dyí, ké nyɔɔ̀ dè ɔ hwòɖǒ kɔ̃ɛɛ gbo ní.

Nyɔ ɓɛ́ ɔ mɔ̀ Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ɛɛ dyi ɔ ɓǎto ɓě kè nyɔ ɓě dyuò ɔ dyíɛɛ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ gbo kpaín, ɔ mɛ ku dyi cá, sepóɛɖé wa ɖǎ fɛ̀ɛ̀ ɓɛ́ ɔ cĩ́ɛɛ dyé. Ɔ jǔ ké ɔ kpeɖe dyi dyíin nɔ̀mɔ̀ ní, nìí, wa mu ɔ wuɖu nyuùn. Ɔ nɔ̀mɔ̀ dyíin ɓɛ́ nyɔ mɔ̀ jǎà-po-nyɔ̀ kɛɛ ké ɔ hwìɖǐǐ-taɓa-taɓaɔ̀ nyɔǔn dyí tɛ̀mɛ̀ìn, ɓɛ́ wa kéɛ dyuò kà ɔ mɔ̀ Kɛ́ɖɛ́-ɖeín-nà-nyɔ̀ kɛ. Dɛ̃ mɛ ɓɔ́ ɔ nyuɛ ɔ jǔ ké nyɔǔn ɓě dyi ɔ Báɓò wuɖuún zàà dyé, ké wa dyi ɔ ɓaà dyé ní. Nyɔ ɓě dyuò ɔ dyíɛɛ mɛ ɓɔ́ dyi giniɛ̀n ɔ jǔ ké wa dyiɛ wɔ̃́ kà ɔ mɔ̀ jǎà-po-nyɔ̀ kɛɛ ní.

Nyɔ ɓɛ́ ɔ sí Kɛ́ɖɛ́ì ɖeín nyɛɛ, wa dyé ɔ kpéín ɓó ɔ kpeɖeɛ̀ dyíin nɔ̀mɔ̀ jè ɖé ɔ ɖɛ-cɛ̃́ìn-naín kè ɖé ɔ kũ̀à-nyùìn-naín, hwɛ̀ ḿ po níiń, nyɔ ɓě se Kɛ́ɖɛ́ì-ɖeín-nà-nyɔ̀ ɓě mú ɖɛ̀ɓèɛɛ dyé ɔ kpéín ɖekè. Ké ɖeɛɛ, nyɔ ɓě dyéìn ɔ gǎ kɛɛ mu ɔ kpéín dyéìn ɓó ɔ kpeɖeɔ̀ jè, ɔ jǔ ké ɔ dyi ɔ nyuu-ɖɛ̀ nɔ̀mɔ̀ ɓěɔ̀ kè ɔ kpeɖeín-nɔ̀mɔ̀-nɔ̀mɔ̀ gboi kpɔ̃ kánáá pū ní. Nyɔ ɖíɛ́ ɓě mu ɔ gbo dyiìn ɓɛ́ ɔ ké wa bìì ɓaà kè ɓɛ́ ɔ ké wa náún po.

Nyɔ ɖíɛ́ ɓě poɛ̀n hwìɖǐi kà ɓɛ́ wa mɛ dyuò nyɔ ɖò dyí ɓó ti wè xwíníín wɛ̃́ɛ́ hwɛ̀ ɓɛ́ wa ké ɔ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ gbo kpa kɛ. Wa ɖá wa kè nyɔɔ̀ mɛ mɔ̀ ɓǎto hwɛ̀ wa ké ɔ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖù gbo cɛ̃. Ɔ mɔ̀ jǎà dyɛ kà ɓɛ́ nyɔ ɖò mu dyɛ̀ ɖùǔ tòɛ̀ mɔ́ùn ɔ jǔ ké nyɔ nìà ɔ gbo wùɖùɛ̌n nyɛɛ dyi ɔ ɓǎto jǔ níɛ. Kɛɛ wɛ̃́ɛ kɛɛ, ɔ fɛ̃́ìn xwa ɓɛ́ nì hwòɖǒ ké nyɔ ɖò múin dèìn kè ɓɛ́ m̀ ké ɔ mú ɖɛ̀ɓɛ̀ wàɖà cá kɛ. Ɔ jǔ ké à seɛ cɛ̃́ ɓɛ́ à ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ nyɔ ɓě ɓɛ́ à kè wa dyéìn nyɛɛ gbo cɛ̃ ní, nìí, à mu ɖɛ ɓáún-ɓáún ɓɛ́ìn nyuɛ ɓɛ́ à ké dyi kuɛɛ xwa bĩìn. À cɛ̃́ɛ́-ɖɛ̀ mɔ̀à “Gbǒ-wɔ̃̀ ɓě Kaà-kaà”, ɓɛ́ à hwɛ̀à gboɛɛ cɛ̃ hwìè ɓě kɔ̃̀ mú à ké dɔ́ɔ́-dè-dè gbɔ dè ɓó bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃ jèɛɛ à gbo.

Gàa ɖò ɖá, “Ti séín ɓɛ́ ḿ kè nyɔ ɖò dè dɔ́ɔ́ ɓó mínítì gbɛ̀ǐ-gbɛ̀ǐ xwíníín nyɛɛ ní, nìí, ḿ dèɛ̀ hwòɖǒ kɔ̃ kà ɓɛ́ Gèɖèpɔ́ɔ̀ mɔ̀ nyɔ nyuɛ ké ḿ kè nyɔɔ̀ gmɔ̌ìn kà kɛ̀.” Gàaɔ̀ hwòɖǒ-kpàìn-ɖɛ̀ mɔ̀, Gèɖèpɔ́ɔ̀ dyà nyɔ ɓě nìà kɛ ɓó ɔ hwìǐ, ɓɛ́ dyììn ɖéɛ múɛɛ, ɔ ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi ɓeɛ̀n ɓɛ́ìn.

M̀ ɓɛ́ìn ɖɛ ɓɛ́ Àpɔ́sò Pɔ́ɔ̀ se ma nyuɛ ɓɛ́ìn nyɛɛ nyuɛ ɓɛ́ m̀ ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi ɓeìn.

À ɓéɖé hwìè kɔ̃̀ mú à ɓɛ́ìn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíiɔ̀ dyi ɓeɛ̀n, ɓɛ́ cɔ́cì-nyɔ̀ ɓěɔ̀ se ma ɓéɖé ɓó zɔ̃ hɔ̃dɛ̀ɖɛ̀ ɓáún-ɓáún xwíníín nyɛ. Hwìèɔ̀ mɔ̀, à ɓɛ́ìn tɛ̀mɛ̀ìn-ɖɛ̀ ɓěɔ̀ nɛɛ̀-kpà kɔ̃ poɛ, ɓɛ́ à kéɛ nyɔ ɓěɔ̀ xwa nyí.

► M̀ poɛ̀n hwìɖǐiɛɛ, ɖɛ́ kò ma ɖé cɔ́cì-kũ̀àɔ̀ mú ti ɓɛ́ céè-ɖɛ̀ nɛɛ̀-kpà kɔ̃ céèìn jè séè ma dyiɛɛ kɛ́?

Poìn kà cɔ́cìɔ̀ nyu ma nìɛ̀ kĩ́ín hwɛ̀ ɓɛ́ céè-ɖɛ̀ nɛɛ̀-kpà kɔ̃ céèìn jè dyià dyiɛɛ jè hwìɖǐi. Ɓó tia ɓaɖaa, céè-ɖɛ̀-céè-nyɔ̀ ɓě ɖú ma ti pàɖǎ dyí hwɛ̀ ké wa hwɛ̀ ma céè-ɖɛ̀-kpò dyúáɖò gbo, sepóɛɖé wa céèɛ̀n ma sɔ̃ jè. M̀ muɛ dyɛ̀ hwìɖǐi poìn kà ɓɛ́ céè-ɖɛ̀ kpa wíɖí pàɖǎ mìɔ ɓó zɛ̃̌ɛ̀ kɛ, kɛɛ ɔ mɛ nì m̀ hwìɖǐi kà m̀ dyiɔ́ má wíɖí nìà ɓóɛ dyí ɖú ɓɛ́ m̀ kéɔ́ má céè-ɖɛ̀-dyuò-nyɔ̀ ɖò dyi kpɔ̃ ɓó wé ɓaɖa-bùè xwíníín ní, nìí, nì muɔ́ ma pàɖǎ pɛ́ɛ̀ìn nyɛ.

Nyɔ ɓáún-ɓaún se ma wa mìɔùn nììn Báɓò ɓéɖé ɓó tia ɓaɖa. Pásɔ̀ɖɔ̀ ɓěɔ̀ mìɔùn se ma Báɓò-kpò gànáɔ̀ ɓéɖé dyɛ mɔ̀ùn. Poɛ̀n hwìɖǐi kà ɔ nyu ma nìɛ̀ ɔ jǔ ké ɔ se ma xwa fɛ̃́ìn ɓɛ́ m̀ ké Báɓòɔ̀ wuɖuún zà ɖé m̀ ɓíɖí-taún níɛ.

Wa tɛ̀mɛ̀ìn ma pásɔ̀ɖɔ̀ ɓě ɖɛ dyììn ɖé wĩín-wùɖù mú ɖòùn pū, ké wa ɓéɖé ɓɛ́ wa ké ma ɖɛ wa wɔ̃́ɛɛ hwìɖǐi pɛ̃́ìn. Wa se ma kpé ɓɛ́ìn ɓɛ́ wa ké tɛ̀mɛ̀ìn-ɖɛ̀-cèè-ɖɛ̀ ɓě dyi toìn. Wa se ma céè-ɖɛ̀ ɓě céèɛ̀ ɓɛ́ìn ɓɛ́ wa kéɛ kpo pàɖǎ nyɔǔn ɓě múin geìn, sepóɛɖé wa seɛ ma nɛɛ̀-pà kɔ̃ nyùɛ̀n ɓɛ́ìn jè.

► Ɖɛ́ mɔ̀ hwìè ɖíɛ́ ɓě kɔ̃̀ mú céè-ɖɛ̀ nɛɛ̀-kpà kɔ̃ nyùìn-nyùìn nyuɛ ɓɛ́ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ dyi dyi ɓeìn mìɔ kɛ́?

Céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù mɔ̀ céè-ɖɛ̀-mì xwã́-xwã́ ɓě ɓɛ́ Gèɖèpɔ́ɔ̀-wùɖùɔ̀ céè kɔ̃, ɓɛ́ nyɔǔn ɓě nyùìn kũ̀à mú ɓɛ́ wa ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi ɓeìn nyɛ. Jáà-po-nyɔ̀ ɓě geìn wa nyɔǔn ɓě múin. Ké ɖeɛɛ, wa tòɛ̀ vò-vò ɖé dɛ̀ ɓɛ́ nyɔ pàɖǎ poìn dyíɛ. Wa sè ɖíɛ́ ɓě dɛ̀ ɓě ɓɛ́ nyɔǔn ɓě ɓɛ́ìn wa wuɖuún zàà kɛ.

Ɔ jǔ ké nyɔ ɖò séè ɖɛ hwɛ̀ ke ɖé nyɔ ɓě ɔ se dyí dyuòɛɛ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ gbo-cɛ̃-cɛ̃ múín, nìí, ɔ ɓɛ́ìn gbɔ dèɛ̀ dyììn ɖé wa céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù ɓě nyí-nyí mú.

Céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù ɓě mɛ ɓéɖé dyéɖé kò-kò ɓě, ké ɔ zà-wuɖu-daɔ̀ mɛ dè nyɔ hwìɖǐi. Ɔ jǔ ké m̀ dyi céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù ɓě geɛ̌n nì ɖé hwɔɖɔ-gboi-hwìè ɓěɔ̀ wĩin mɔɔ dɛ̀ ɓɛ́ nyɔ pàɖǎ poìn dyíɛɛ ní, nìí, m̀ mɛ nì wĩin kéɛ̀ǐn kà nì muɛ wa nyíɛń nììn nyɛ. M̀ ɓɛ́ìn wa dyi dièɛ̌n nìɛ̀, ɓɛ́ m̀ ké níiń, “M̀ mɔ́ínǹo, m̀ ɖǎ céè-ɖɛ̀ɛ̀ ɖò ɓéɖéè?” Ɔ muɛ nyuùn ɓɛ́ kpé ké wa dyí kpá, ɓɛ́ wa kéɛ m̀ xwaún zà.

Nyɔ ɖíɛ́ ɓě se dyè céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù ɓě ɓɛ́ m̀ muà wa nyíìn nyɛɛ jè múàǔn dyi kpáǐn mu. Nyɔ ɖíɛ́ ɓě se dyɛ̀ wa wuɖuún zàǎ mu ké wa mu wa dyi poùn. Kɛɛ wɛ̃́ɛ́ kɛɛ, céè-ɖɛ̀ ɓěɛ̀ dyà nyɔǔn ɓě Kɛ́ɖɛ́ì gbo ɖekè. Céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù wuɖuún-zà-zà ɖǎa nyu ké nyɔ ɖíɛ́ ɓě ɖǎ gbo zĩàìn. M̀ se dyɛ̀ céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù ɓě ɓɛ́ m̀ geìn kà nyɔǔn ɓě múin nyɛɛ gbo-wóɖó-ɖɛ̀ dyí dyuòɛ̌ mu.

Ti ɖíɛ́ ɓě ní nyɔǔn ɓě kɔ̃̀ ɖé ɖɛ wa kɔ̃̀ wa ké ɓéɖé ɖé wa fɛ̀ɛ̀ múɛɛ jè gbo mìɔ. Ɔ hwɔìn kà, wa se ɖii-ɖɛ̀ pàɖǎ ɓéɖé mɔɔ wa se cĩ́-naín ɓéɖé mɔɔ wa dyi wɛ́ín, wa se gbo-gmɔ̀-nyɔ̀ ɖò ɓéɖé. Wa poɛ̀n hwìɖǐi kà ɖɛ ɓě nìà ɓóɛɛ jè mɛ kpɔ̃ à hwòɖǒ mìɔ ɓɛ́ ɔ ké zùǔn-ɖɛ̀ ɓěɔ̀ jè dyí zi kɛ. Kɛɛ dyììn ɖé nyɔǔn-dyùɛ̀ mɔ́ɔ́-ɖɛ̀ ɓě nìà kɛ mú ɖéɛ̀ cɔ́cìɔ̀ mɔ̀ùn ɓeìn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi. Jɛ́ɛ́ kɛɛ, wa mɔ́ ɓɛ́ cɔ́cìɔ̀ ké ɓóɖó-kpàà mɔ́ɔ́-ɖɛ̀ ɓěɔ̀ jè kàmà mìɔ ɓɛ́ ɔ ké zùǔn-ɖɛ̀ ɓěɔ̀ dyí zi kà nàmàǔn-nyɔ̀ ɓěɔ̀ mɔ̀ùn nyuà kɛ.

[1]Cɔ́cìɔ̀ mɛ kɔ̃̀ ɖé ɖɛ ɓě ɓɛ́ nyɔǔn kɔ̃̀ wa ké ɓéɖéɛɛ jè gbo, kɛɛ wa mɛ nyùɛ̀n ɖéɛ zùǔn.

1. Wa dyi nyɔ ɓě gbo kpáuń nì ɖé hwìè nìà kɛ múín, wa mɛ zaìn wa gbo kɔ̃in kà ɓɛ́ wa nìɛ̀ nyuɛń ɖé Gèɖèpɔ́ɔ̀ ɖɛ̀ɓɛ̀ǐn-ɖɛ̀ɓɛ̀ǐnɔ̀ mú kɛ.

2. Wa mɛ poìn sɔ̃ dyí ɓɛ́ wa ké kũ̀à nyu ɖé hwìɖǐǐ-taɓa-taɓa mú, kɛɛ wa mɛ ɓɔ́ɔ nyuɛ kà kpoo ɓɛ́ ɔ cɔ́cì dyí ɓáa nyuà kɛ.

3. Wa mɛ ɖá nyɔǔn ɓě ɓɛ́ wa ké ɓó cɔ́cìɔ̀ jè gboi kpɔ̃, dɛ̀ ɓɛ́ nyɔǔn ɓě kɔ̃ìn kɔ̃̀ìn kà jè gboɛ.

4. Wa mɛ ɓeìn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi, ɓɛ́ wa kéɛ nyɔ ɓěɔ̀ tɛ̀mɛ̀ìn kà ɓɛ́ sè-ná-sèɛ̀ fɛ̀ɛ̀ kè mana séín dyììn ɖé Gèɖèpɔ́ɔ̀ dyí-dyuò-dyuò mú kɛ.

Cɔ́cì ɖíɛ́ ɓě se ɓóɖó-kpàà mɔ́ɔ́-ɖɛ̀ ɓěɔ̀ gma dyí dè ɖé waà Gèɖèpɔ́ɔ̀ ɓiè-ɓièɔ̀ mú. Wa nyu nyɔ ɓěɔ̀ mɔ́ɔ́-ɖɛ̀ dyììn ɖé wíɖí jĩ̀ kà wa ɓéɖéɛɛ mú. Ɖɛ wa kpàìn hwìɖǒɛɛ mɔ̀ wa nì hwìè dyi mɔ́uń ɓɛ́ wa ke bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi ɓeìn. Wa poɛ̀n hwìɖǐi kà ɔ jǔ ké wa dyi nyɔǔn ɓě gbo kpá ɖé hwìè ɓě nìà kɛ múin, nìí, wa kè nyɔ ɓěɔ̀ mu ɓǎto jǔùn, ɓɛ́ dyììn ɖéɛ múɛɛ, wa ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ gbo ɖùǔ tòɛ. Wa nììn fɔ̀nɔ̀-hwòɖǒɔ̀ mɔ̀, wa ké nyɔ ɓěɔ̀ wòɖǒ pɛ́í po, ɓɛ́ wa kè wa ké ɓǎto mú kpáìn, púiń, wa ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ ɖé dyàìn.

Nyɔǔn ɓě dyí-poìn-poìn kè wa gbo-kpá-kpá ɓéɖé hwìè pàɖǎ ɓě nyuɛ ké ɔ se dyíin nɔ̀mɔ̀ kɛ. Ti ɖíɛ́ ɓě ní nyɔ ɖò gbo-kpá-kpá seɛ nyuɛ ɓɛ́ìn ɓɛ́ ɔ kè nyɔǔn ɓě ké gbo kpɔ̃ìn, ɔ sèìn gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìnɔ̀ nyɔ nìà ɓó nyɔ tòɛ̀ nyíí-ɖɛ̀ɔ̀ kɛ kè nyɔ ɔ nyíà kɛ pṹa kɛɛ ɖò. Ti ɖíɛ́ ɓě ní ɔ nì kà bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kè nyíí-ɖɛ̀ ɓě wa tòà kɛɛ zaìn gbo kɛ, ké nyɔǔn ɓě ɓɛ́ìn gbo-kpá-kpáɔ̀ dyéɛ ɓɛ́ wa ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi po. Ké ɖeɛɛ, nyɔ ɓě mu dyɛ̀ ɖɛ ɓěɔ̀ geìn-geìn dyí mɛ̀ìn ɓɛ́ wa ké se bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi ɓeìn.

Cɔ́cì ɓě nìà bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ nyɔǔn ɓě gbo dyàǔn ɖé hwìè se dyí sɛ́ɖɛ́ìn ɓě múɛɛ, wa ɓéɖé ɓɛ́ wa ké gbo zĩàìn. Bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ mɔ̀ ɖɛ kĩ́ín-kĩ́ín ɓɛ́ cɔ́cìɔ̀ mɛ nɛ́ìn jìì kɔ̃, ɓɛ́ wa kéɛ jè nyɔ séín gbo cɛ̃ kɛ.

Ɔ jǔ ké cɔ́cì ɖò dyi bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ ɓóɖó-kpàà nyɔ ɓěɔ̀ gbo cɛ̃ ní, nìí, wa mɛ ɓɛ́ìn kpé ɓɛ́ wa ké fɛ̀ɛ̀ ɖìèɔ̀ mɛ dè ɖé cɔ́cìɔ̀ mú. Pó-póɔ̀ se ɖɛ ɓɛ́ nyɔ ɖò ɓɛ́ìn dyéɛ ɔ jǔ ké ɔ dyi sɔ̃ pĩ́ín wáɖá pū, ké ɔ dyi fɛ̀ɛ̀ ɖìè kĩà dyí ɓɛ́ ɔ dè ɔ hwìɖǐiɛɛ cĩ́ɛ nì níɛ. Nyɔ ɓě se Kɛ́ɖɛ́ì dyí dyuòɛɛ se bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyi kpɔ̃ɔ ɓɛ́ìn, ɔ sèìn ké wa dyi dyɛ cɔ́cì-nyɔ̀ ɓě nyíà nyɔǔn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ kɛɛ gbo hwɛ̀.

Ɖé kũ̀à ɓɛ́ Jízɛ̀ kè àpɔ́sò ɓěɔ̀ nyu ma kà kɛ múɛɛ, à dyéɛ kà ɓɛ́ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ ɓá múà-bɔ̃̀, ɓɛ́ ɔ ɓáà Gèɖèpɔ́ɔ̀ kã́á-ɓòɖòɔ̀ jè dyíɛɛ dyí kɛ. Ɔ mɔ̀ bɔ̃̌ ɓɛ́ ɔ cɛ̃ɛ kà ɓɛ́ Gèɖèpɔ́ɔ̀ ɓɛ́ìn nàmàǔn-nyɔ̀ɔ̀ kɔ̃in zĩ̀ɛ̀n, ɓɛ́ gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn ké ɓó ɔ kè Gèɖèpɔ́ɔ̀ pṹa nì kɛ. Ɔ dyi ná nìǐn, nìí, ɔ ɖǎ nàmàǔnɛ̀ kpé xwaún buɛ̀, ké Gèɖèpɔ́ɔ̀ ɖǎ ɔ nyu ɖe ɖie. Ɔ ɖǎ nyɔ ɓě ɓéɖéà hwìɖǐǐ-taɓa-taɓa kɛɛ gbǒ-xwíníínɔ̀ nyɔ jǔ. Ɔ mɔ̀ gbǒ-xwíníín kɔ̃̀ mú ɓɛ́ ɔ ɖíí-gàà ɓě kè ɖíí-màà ɓě ɓɛ́ wa nìà ɖé Zùùɔ̀ múɛɛ mu ɔ náún poùn, ɓɛ́ Gèɖèpɔ́ɔ̀ ké ɔ mɔ́ɔ́-ɖɛ̀ ɓě ɔ nyí kɛ.

Cɔ́cìɔ̀ mɛ dyéɛ kà ɓɛ́ ɔ kũ̀à tĩ́ín-tĩ́ín mɔ̀ ɓɛ́ ɔ ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ nyɔǔn ɓě gbo cɛ̃ kɛ. Cɔ́cìɔ̀ mɛ nyu kũ̀à nìà kɛ tee cá. Nyɔ séín mɛ dyuòɛ̀ dyí kà ɓɛ́ cɔ́cìɔ̀ kũ̀à mɔ̀ ɓɛ́ wa ké nyɔǔn ɓěɛ̀ zùù póìn nyɛ. Cɔ́cìɔ̀ ɓéɖé ɓɛ́ ɔ ké nyɔ jɛ́ɛ́ ɓěɔ̀ ɓó ɔ mìɔùn gbo dyà. Ɔ mɛ ɖá nyɔ ɓě ɓɛ́ wa kpáìn bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ múàǔn dyi kɛ. Nyɔ ɓě nìà kɛ dyi cɔ́cìɔ̀ mú dyi ní, nìí, gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn mu ɓó wa kè cɔ́cì-nyɔ̀ ɓěɔ̀ pṹa nììn. Ɔ jèɛɛ, bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyà gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn.

Ɔ ɖǎ ná nìǐn, nìí, cɔ́cì-nyɔ̀ ɓěɔ̀ mɛ kpá nyɔ ɓě ɓɛ́ wa kè cɔ́cìɔ̀ ɖǎà gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn ɓéɖéɛɛ gbo. Ti ɖíɛ́ ɓě ní nyɔ ɓěa séín se jǎà-po-nyɔ̀, kɛɛ gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn nì ɓó wa kè cɔ́cìɔ̀ pṹa, ké bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ mɔ̀ nyɔ nyuɛ ké wa dyià ɖé cɔ́cìɔ̀ múɛ̀.

Ɔ jèɛɛ, fɔ̀nɔ̀-hwòɖǒ jɛ́ɛ́ ɓɛ́ cɔ́cìɔ̀ mɛ nyùìn kũ̀à múɛɛ mɔ̀, Bɔ̃̌ Nɔ̀mɔ̀ Dyíinɔ̀, kè Gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn ɔ kè Gbo-kpá-kpá, ké (ɔ se páún-po-ɖɛ̀). Cɔ́cìɔ̀ mɛ ɓɔ́ kpoo ɖò jǔɛ pū ɓɛ́ ɔ ké nyɔ ɓě dyí poɛ̀n kpa ɓó gbo-kpá-kpá jè. Kɛɛ cɔ́cìɔ̀ mɔ̀ nyɔ-dù ɓě ɓɛ́ wa kpá nyɔ ɓě ɓɛ́ wa kè wa ɓéɖé gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn nyɛɛ gbo kɛ. Kɛɛ ɔ jǔ ké wa dyi ɖɛ kà kò ɖò ɓě xwai nyuɛ́ nì ɖé cɔ́cìɔ̀ mú ní, nìí, nyɔ ɓěɔ̀ mu hwɔ ɓě ɓɛ́ wa po páún wɛ̃ɛ kɔ̃ dyiìn pū, ké wa se wa gbo-kpɔ̃ìn-kpɔ̃ìn ɓɛ́ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ dyàà kɛɛ jè gbo cɛ̃ɛ́ mu.

(1) Gmɔ̀ kà nyɔ ɓě nyu bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃ɛ ɖé nì gbɛ̌ɛ̀ɔ̀ múɛɛ dya. Kà wa nyu bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ cɛ̃ɛ ɖé nì gbɛ̌ɛ̀ɔ̀ múɛɛ nyuɛ ké nyɔ ɓě nì ɖé píéɛɛ tò wa gbo ɖùǔù? Wa cɛ̃ bɔ̃̌ nɔ̀mɔ̀ dyíinɔ̀ pùɖùéé cáà? Céè ɖɛ m̀ dyéɛɛ céè-ɖɛ̀-mì sɔ̃́ mɔɔ tã kɔ̃.

(2) Dè céè-ɖɛ̀-mì-gmùnù hɔ̃dɛ̀ɖɛ̀ ɖò mɛ. Dè ɖɛ m̀ kpa dyéɖé-ɓɔún dyiɛɛ mɛ, ɓɛ́ m̀ ké wuɖu-dɔ̃̀ǐn gbɛ̀ǐ-gbɛ̀ǐ céè ɓáa jè dyí.