(1) Omuyizi ajja kuba asobola okunnyonnyola:

• Ensibuko y’ekibi.

• Ebigambo Ebikozesebwa Baibuli ku kibi.

• Enyinnyonnyola n’okunnyonnyola ey’obugwenyufu obusikire.

• Ekirowoozo kya Baibuli ku kibi ekigenderere

• Ekiwandiiko ky’ebikkiririzibwamu mu Bukristaayo ku kibi.

(2) Omuyizi ajja kutegeera okukyuka mu ngeri esingawo nga alina okunnyonnyola okutegeerekeka okw’ekibi ekigenderere.

► Musomere wamu Olubereberye 3. Ebyawandiikibwa bino bitubuulira ki ku kibi?

► Lwaki twetaaga okutegeera ekibi?

Tuteekwa okutegeera ekibi:

1. Okutegeera Embeera Ey’ensi. Baibuli etugamba nti ekibi kye kivaako okubonaabona kwabantu. Okufa kwajja mu nsi olw’ekibi (Soma Abaruumi 5:12.) Olw’ekikolimo eky’ekibi, waliwo obulwadde, okukaddiwa, n’obulumi. Ebikolwa eby’ekibi nga okulimba, okubba, obutemu, obw’enzi, obutamiivu, n’okutulugunya bijjuzizza ensi n’okubonaabona. Ebikolwa nga okukyawa, okwaka, okwegomba, amalala, n’okweyagaliza fekka.

2. Okutegeera Ekisa n’obulokozi. Katonda atuwa ekisa okutuwonya okuva mu kibi (Matayo 1:21; Abaruumi 5:20-21).

3. Okutegeera Obutukuvu. Obubi bwe bukontana n’obutukuvu. Buwakanyiza ddala okwewaayo eri Katonda. Kubanga omuntu okubeera nga mutukuvu nga Katonda bwasuubira (1 Peetero 1:15-16), ateekwa okweyawula ku kibi.

Ebitonde bya Katonda byali bituukiridde, nabuli kintu kyonna kye yakola tekyaliko bulema. Katonda bwe Yamala okutonda, yalaba nga byonna Birungi (Olubereberye 1:31). Olw’ekyo, tumanyi nti ekibi teyali nsobi ya Katonda.

Adamu ne Kaawa baali mu nkolagana ne Katonda. Baali baagala okusanyusa Katonda nga balina n’obusobozi okukola byonna ebyali ebituufu. Setaani yajja okukema Kaawa okujemera Katonda. Olwa kino, tumanya nti ekibi kyaliwo mu nsi kuva dda. Setaani yali amaze okugwa mu kibi. Naye ekibi kyali tekinnaba kuyingirira muntu oba ekitundu ku bitonde ebyali wansi w’obuyinza bw’omuntu.

Adamu ne Kaawa baalina eddembe okusalawo. Ekibi kyasobola okubeerawo kubanga baasobola okukola okusalawo okwaddala. Baalondawo okumenya amateeka ga Katonda, era eyo ye yali entandikwa y’okukola ekibi.

Ekikolwa ekisooka eky’ekibi kyayawula omuntu ku Katonda. Ekibi kyayonoona ne ngeri omuntu gye yatondebwamu. (Soma Zabbuli 51:5.) Abaana bonna abaazaalibwa oluvannyuma balina kubeera bonoonefu era nga bakola ebikolwa ebyekibi. (Soma Abaruumi 5:12, 14, 18-19.)

Ekibi kyaleeta ekikolimo kubitonde byonna (Olubereberye 3:16-19). Obulamu bwakyuka olw’ekibi. Obulumi, okukaddiwa, n’okufa ne kutandika. (Soma 1 Abakkolinso 15:22.) Okukola n’okwebezaawo byafuuka bizibu. Enkolagana yabantu yatandika okujjula obukuubagano. Emyaka bwe gyagenda giyitaawo nabantu nga beeyongera obungi, ebiva mu kibi nabyo byagenda byeyongera okusukka Adamu ne Kaawa we baali balowooza.

Amawanga agasinga galina ebigambo eby’enjawulo ebitegeeza ekibi. Olw’ebbulaniya n’Oluyonaani, ennimi ezakozesebwa okusooka mu kuwandiika ebyawandiikibwa, nazo zirina ebigambo eby’enjawulo bingi ebinnyonnyola oba okutegeeza ekibi, ebinnyonnyolwako wammanga. Byonna nga obitwalidde awamu, ebigambo bino biwa ekifaananyi ekigenda ewala ekitegeeza ekibi.

• Ekibi eky’okugaana okukkiriza obuyinza—okuguguba n’okujeema (Zabbuli 51:1). Yakobo yakozesa ekigambo kino eky’Olwebbulaniya bwe yabuuza Labani mu busungu okumubuulira musango ki gwe yali amuzizzaako (Olubereberye 31:36). Ekigambo kino era kinnyonnyola ekikolwa Kabaka wa Mowaabu kye yakola Kabaka Yekolaamu (2 Bassekabaka 3:7). [1]

• Ekibi ekikyamya oba okwonoona—ekyo ekyewunzise oba ekyenyodde (Zabbuli 51:2a). Setaani tasobola kutonda kintu kyonna, olw’ekyo ekibi kyonna kwekukyamya ekintu ekirungi Katonda kye yatonda.

• Ekibi ke kabonero akabulako oba obutatuuka ku kigendererwa. Ekigambo ky’Olwebbulaniya ekikozesebwa mu Zabbuli 51:2b kirina amakulu gano. Ekigambo kye kimu ekikozesebwa mu ngeri etali nnungi mu Ekyabalamuzi 20:16, ekinnyonnyola abalwanyi 700 abakozesa kkono abasobola okukasuka envuumulo okukuba oluviiri ne batalusubwa. Ekibi kwekusubwa akabonero akamazima ga Katonda, obutukuvu, oba obutuukirivu.

Ekigambo ky’Oluyonaani mu Ndagaano Empya kirina amakulu gegamu. Ekigambo ekyo kisobola okukozesebwa ku bibi eby’ensi yonna (Matayo 1:21) oba ebibi by’omuntu amanyiddwa nga ebibi by’omukazi eyanaaza ebigerebya Yesu (Lukka 7:48-50) oba ekibi ekimu nga ekibi eky’okutta Suteefano (Ebikolwa by’Abatume 7:60). Ekibi kikyamya okuva ku kwagala kwa Katonda.

• Ekibi nga kibi, ekikontana n’obulungi (Zabbuli 51:4). Ekigambo kye kimu eky’Olwebbulaniya kikozesebwa okunnyonnyola ente enkovvu omusanvu mu kirooto kya Falaawo (Olubereberye 41:19) ne mitiini egyali tegisobola kuliibwa Yeremiya 24:2.

• Ekibi nga okulemwa oba obutabeera mwetegefu kuwulira, ekivaamu obutagonda okukola (Abaruumi 5:19). Eky’okulabirako eky’empisa eno kiweereddwa mu Ebikolwa by’Abatume 7:57, abo abaali bakuba Sutefano amayinja baabikka kumatu gaabwe. Okufunza okusinga obulungi okw’ekigambo kino eky’Oluyonaani kiri obutagonda.

• Ekibi nga okumenya etteeka erimanyiddwa—okukola ekikontana nekyo Katonda kyalagira (1 Yokaana 3:4). Ekigambo ky’Oluyonaani kirimu ebigambo bibiri byombi wamu ebitegeeza nti “tewali mateeka” oba nti “Awatali mateeka.”

• Ekibi nga okugenderera okudda ku mabbali oba okugenda mu maaso okusukka ku awo Katonda wamanyi era wayagala. (Okuva 32:7-8). Mu byawandiikibwa bino, abantu baatandika okuva ku Katonda nga Musa ali ku lusozi Sinai.

• Ebibi ebitali bigenderere (Eby’Abaleevi 4:2). Ekika kino eky’ebibi kyogerwako mu Ndagaano zombi Enkadde ne Mpya. Ekigambo ky’Oluyonaani ekyakozesebwa mu Abaebbulaniya 9:7 kiva mu kigambo ekikozi ekitegeeza “okubeera nga tomanyi,” oba “obutamanya,” n’olw’ekyo ne kitegeeza nti “okukola ekibi mu butamanya.” Olunyiriri luno lunnyonnyola okutangirira kabona asinga obukulu kweyakola olw'ebibi by'abantu bye baakolanga mu butamanya.

Okuva mu bigambo bino tulaba nti ekibi kizibu nga kirina ne bikigenderako bingi. Ebigambo ebimu binnyonnyola ekibi mu ngeri ey’okutwalira awamu. Ebirala biraga ekibi ekiva mu kulemwa okuwulira Ekigambo kya Katonda, ebibi eby’okulemwa okutambulira mu bulamu obusaanidde okutambuliramu, ebibi ebigenderere ebimaze okulowoozebwako, oba ebibi eby’obutamanya oba ne bibi ebikolebwa mu butanwa. Kyonna kye kiri, kirowoozo kyamukisa okujjukira nti Yesu yafa ku musalaba okulokola abantu okuva mu bibi (Matayo 1:21).

► Ekibi ekigenderere kye ki?

Ekibi ekigenderere kwe kugenderera okujeemera okwagala kwa Katonda okumanyiddwa. (Soma 1 Yokaana 3:4; Yakobo 4:17.) Kwekuba nti abantu balondawo okukola oba okugenda mu maaso okukola kye bamanyi nti kikyamu oba obutakola ekyo ekituufu. Kwe kugenderera okukola ekibi.

Mu 1 Yokaana 3:5-6 Yokaana Omutume awandiika,

Era mumanyi ng'oyo [Yesu] yalabisibwa era aggyewo ebibi; ne mu ye temuli kibi. Buli muntu yenna abeera mu ye takola kibi; buli muntu yenna akola ekibi nga tamulabangako so tamutegeera.

Ekibi ekyogerwako wano kwekugenda mu maaso n’okukola ekibi ekigenderere. Ekikyuse ekigaziko kyandibadde kyogera ekifaanana bwekiti: Omuntu yenna agenda mu maaso n’okunywerera mu Yesu tagenda mu maaso oba okukifuula empisa okwonoona, era oyo yenna agenda mu maaso oba okukifuuula empisa okwonoona tamulabangako wadde okumumanya.

Singa omuntu kino akivvuunula nga ekibi ekyawamu (nga otwaliddemu ebibi ebikolebwa mu butamanya ne bitali bigenderere), ekiwandiiko kino tekikola makulu. Abakristaayo bakyalina ebibalema ebitali bigenderere. Wabula, singa omuntu ategeera ekibi (mu byawandiikibwa bino) okutegeeza “okugenderera okugaana amateeka ga Katonda,” awo ebyawandiikibwa bikolera ddala amakulu agatuukiridde.

► Osobola kunnyonnyola otya engeri y’ekibi abantu kye bazaalibwa nakyo?

Obugwenyufu Obusikire bwe bw’onoonefu bwempisa ennungi ez’omuntu mu butonde ekimuleetera okwewunzikira eri ekibi okuva lwazaalibwa. Ebiseera ebimu kiyitibwa ekibi ekisikire. Bwebutonde obw’ekibi bwe tuzaalibwa nabwo olw’ekibi kya Adamu.

Abantu bonna balina engeri eno ey’obwonoonefu okuva mu kuzaalibwa. (Soma Zabbuli 58:3.) Obutonde bw’omuntu bwayonoonebwa engeri y’ekibi okuva lweyazaalibwa. Omuntu atandika okukola ekibi amangu ddala nga atandise okukola okusalawo. Engeri y’ekibi si kintu kyayiga okuva mu bimwetoolodde.

Dawudi yagamba nti yaleetebwa mu bubi era mu kibi nnyina mwe yamuzaalira. (Soma Zabbuli 51:5.) Teyategeeza nti nnyina yali akoze ekibi. Yategeeza nti omwana bwatondebwa mu lubuto, obutonde bwe buba bwamala dda okwonoonebwa ekibi.

Olw’obutonde Obwonoonefu, ekifaananyi kya Katonda kyayonooneka. Buli muntu azaalibwa n’okwagala okwokwerowoozaako yekka era nga kwewunzikidde ekibi (Abaruumi 3:10-12). Okwagala kwaffe si kwaddembe okusalawo ekirungi okujjako nga Katonda atuwadde okwagala namaanyi. (Soma Abaruumi 6:16-17.)

Obugwenyufu obusikire busikiriza ebibi eby’omunda nga amalala, obuggya, obukyayi n’obutasonyiwa. Era kisikiriza ne bikolwa eby’ekibi.

Abantu mu butonde balina endowooza ey’obujeemu eri obuyinza bwa Katonda era basunguwalira amateekage. Abonoonyi bajja kusalirwa omusango si lwabikolwa byabwe eby’ekibi byokka naye n’olwendowooza yaabwe ey’obujeemu eri Katonda. (Soma Yuda 1:15.)

Omuntu alina obutonde obw’ekibi mu buzaaliranwa aba yerowoozaako yekka. Ayagala okukola okwagalakwe ye okusinga okugondera obuyinza bwa Katonda nabalala. Ayagala kumatiza byayagala okusinga okusanyusa Katonda. Alina obwesige mu ye yekka era tayagala kwesigama ku Katonda. Okuyitimuka kwe kwamugaso nnyo okusinga ekitiibwa kya Katonda.

Abantu tebaawulira ddala bulungi kituufu ku kikyamu, olw’okuba okulowooza kwabwe kuli mu kizikiza. (Soma Abaefeso 4:17-18.) Mu butonde, bagoberera okukulemberwa kw’ensi enjeemu, obufuge bwa Setaani, n’okwegomba kwabwe ekibi; era nebereetako okubeera wansi w’ekiruyi kya Katonda. (Soma Abaefeso 2:2-3.) Engeri yaabwe ey’obutonde eri ekibi buli kadde (Olubereberye 6:5).

Awatali njawulo Katonda gyakola, abantu tebandisoboddde kukola kintu kyonna kirungi; era tebandyagadde wadde n’okukola ekirungi. Tebandisobodde kwenenya oba okunoonya Katonda. (Soma Yokaana 6:44.) Baafiira mu byonoono ne bibi (Abaefeso 2:1). Abakugu mu bya Katonda bannyonnyola embeera eno nga “obugwenyufu obwenkomeredde.”

Kikulu nnyo okumanya engeri ekisa kya Katonda kye kiddamu eri obugwenyufu obusikire. Okusooka, amaanyi ga Katonda gajja n’obubaka obw’enjiri, ne gawa omuntu eyabula okwagala n’obusobozi okuddamu eri enjiri. (Soma Abaruumi 1:16.) Awo, omuntu bwalokoka, anunulibwa okuva mu bufuge bw’ekibi (Abaruumi 6:11-14). Wabula, obugwenyufu obusikire bwongera okukola mu Mukristaayo omuggya.

Okukola kw’obugwenyufu obusikire mu Mukristaayo kulabikira mu ngeri eziwerako.

1. Omukristaayo omuggya olumu alwanagana n’okwagalakwe mu kiseera eky’okukemebwa.

2. Omukristaayo omuggya ajja kuwulira ebirowooza ebibi byalina okulwanyisa.

3. Omukristaayo omuggya ajja kubeera n’okwanukula ne ndowooza ebikyamu ebibeerawo nga tannaba kubitegeera.

Omukristaayo omuggya ateekwa okuzzibwamu amaanyi obutaleka kukkiriza kwe olw’okubanga awulira nti akyalina engeri ez’ekibi. Alina okweyongera okunoonya amaanyi n’okukyusibwa ebikolebwa Omwoyo wa Katonda.

Omusumba ateekwa okugumiikiriza Abakristaayo abaggya. Ateekwa outegeera nti tebajja kubeera Bakristaayo mu buli kintu kye boogera ne kye bakola. Bayinza obutalabirawo kizibu kyabwe mangu ago.

Ebiseera ebimu omuntu asobya nga tagenderedde Ekigambo kya Katonda mu butanwa obamu butamanya. Mu Eby’Abaleevi 4:2-3, tulabanti mu mbeera bweti, omuntu yeetaaganga okuwaayo ssaddaaka amangu ddala nga yakategeera nti akoze ekintu ekikyamu. Olw’okuba nga okufa kwa Kristo kutwala ekifo kya saddaaka zonna ez’Endagaano Enkadde, tumanyi nti Abakristaayo baanunulibwa okuva mu kusobya okutali kugenderere.

[1]Okusobya okutali kugenderere tekwewalika kasita okutegeera kwaffe kubanga kukugiddwa. Tekumenyawo nkolagana yaffe ne Katonda kubanga tekukuubagana nakwagala kwaffe eriKatonda. Katonda yagamba nti okumwagalira ddala kutuukiriza ekyo kyatwagaza. (Soma Matayo 22:37-40; Abaruumi 13:8-10.) Tetuvunaanyizibwa ku kyetutamanyi. (Soma Yakobo 4:17.)

Bwe tutambulira mu musana (okutambulira mu mazima getumanyi), tunaazibwako ebibi byaffe byonna. (Soma 1 Yokaana 1:7.) Tetwetaaga kweraliikirira nti okusobya kwaffe kwetutamanyi kujja kumenyawo enkolagana yaffe ne Katonda, kubanga twesigira ddala okutangirira kwa Kristo.

Eby’Abaleevi walaga nti bwe tutegeera nti twakola ekintu ekikyamu mu butali bugenderevu tulina okwenenya, okusaba Katonda ekisonyiwo, n’okutereeza obulamu bwaffe bubeere ekyo Katonda kyayagala bubeere.

Nga tuyiga Ekigambo kya Katonda, goberera Omwoyo Omutukuvu, kuŋŋaana nabakkiriza abalala, okule okutuuka ku kigera ky’obukulu, tuteekwa okukyusa empisa ezisobya mu butali bugenderevu okwagala kwa Katonda.

► Lwaki twandyagadde okumanya n’okukola okwagala kwa Katonda mu ngeri esingako?

Ensonga lwaki tuteekwa okwagala okutegeera okwagala kwa Katonda mu ngeri esingako n’okukugoberera mu bujjuvu:

1. Tetwagala kukola kintu kyonna ekitasanyusa Katonda.

2. Waliwo ebibi ebiva mu kukola ebikyamu, wadde nga bikoleddwa mu butali bugenderevu.

3. Twetaaga okubeera eby’okulabirako ebirungi nga Abakristaayo.

4. Bwetugezaako okwewala okwagala kwa Katonda, tuba n’omusango gw’ekibi ekigenderere.

Bwetugenda tukula mu kutegeera okwagala kwa Katonda, tetutera kumanya bibi bye tukola mu bulamu bwaffe. Bwetutegeera nti ekintu kye tukola kikyamu, naye ne tusalawo era okukikola, kiba tekikyali nsobi yabutamanya. Bwetugaana okukyuka, ekibi ekyo kifuuka ekibi ekigenderere.

Ebiseera ebimu abakugu mu bya Katonda tebaawula wakati w’engeri zebibi. Bayinza okugamba nti ekintu kyonna ekitatuukiridde kibi, oba basobola okugamba nti ekikolwa ekikoleddwa mu bugenderevu kye kibi kyokka. Bwe tutegeera ebika bye bibi, tusobola okutegeera okusingawo kiki Katonda kyayagala okutukolera olw’ekisa kye.

• Ekibi Ekigenderere kirina okuwangulwa omuntu bwazaalibwa omulundi ogw’okubiri. Yokaana alangirira nti omuntu eyazaalibwa omulundi ogw’okubiri takifuula mpisa kukola kibi (1 Yokaana 3:4-9). Ekibi ekigenderere tekikwatagana nakukkiriza mu Kristo. Okujeema okugenderere si kitundu ku mpisa eyaabulijjo eri omukkiriza.

• Okutukuzibwa gwe mulimu gwa Katonda nga akola ku bibi ebyabantu, abakkiriza basobole okufuulibwa abatukuvu ddala (1 Abasessaloniika 5:23). Emyoyo gyabwe gyonna, emmeeme, nemibiri gibeera tegiriiko kyakunenyezebwa. Okutukuzibwa kuwangula ebibi byabantu.

• Ebibi Ebikolebwa mu butamanya tebigenderera kujeema, era tebiva mu buzaaliranwa obw’ekibi, naye mu mubiri nebirowoozo ebyagwa. Tewali busobozi bwakununulibwa mu bujjuvu okuva mu bibi ebyengeri eno bwe tuba tukyali mu bulamu bw’ensi. Mu kuzuukira, omutukuvu ow’ekitiibwa ajja kubeerera ddala waddembe okuva mu bibi ebyengeri yonna.

► Musomere wamu Ekiwandiiko ky’ebikkiririzibwamu wakiri emirundi ebiri.

Ekibi ky’omuntu kyasibuka mu kusalawo okwabantu abaasooka okutondebwa olubereberye okujeemera Katonda. Abantu bonna okujjako Yesu balina obugwenyufu obusikire obwa Adamu era balina n’omusango ogw’ebikolwa eby’ekibi. Ensobi zabantu zisobola okusobya amateeka ga Katonda naye tezimenyawo nkolagana yaffe ne Katonda. Buli mwonoonyi ajja kusingisibwa omusango lubeerera bwatafuna kusonyiyibwa Katonda nga okusala omusango ogw’enkomerero tekunnabaawo.

(1) Ebyawandiikibwa Ebiweereddwa Okusoma. Buli muyizi ajja kuweebwa ekimu ku byawandiikibwa bino wammanga. Nga okuyiga okuddako tekunnabaawo, oteekwa okusoma ebyawandiikibwa era owaandiike ku kyebyogera ku ky’okuyiga ku ssomo lino.

• Abaruumi 1:21-32

• Abaruumi 3:10-20

• Abaggalatiya 5:16-21

• Abaefeso 5:1-8

• Tito 1:10-16

• Yakobo 4:1-4

• 2 Peetero 2:9-17

(2) Ekigezo: Ojja kutandika okusoma okuddako n’okugezesebwa kussomo 5. Yiga n’obwegendereza ebibuuzo eby’ekigezo nga weteekateeka.

(3) Ebiweereddwa Okuyigiriza: Jjukira okutegeka n’okuwa lipoota ku byoyigiriza wabweru w’ekibiina.

(1) Kola olukalala lwa nsonga ssatu lwaki tuteekwa okutegeera ekibi.

(2) Tumanya tutya nti ekibi teyali nsobi ya Katonda?

(3) Wa okunnyonnyola mu sentensi emu ku buli kimu ku bino: ekibi ekigenderere, Obwonoonefu obusikire, n’okusobya okutali kugenderere.

(4) Lwaki twandyetaaze okumanya n’okukola okwagala kwa Katonda mu ngeri esingako?