(1) Omuyizi ajja kuba asobola okunnyonnyola:

• Ekigendererwa n’omugaso gw’ebyagobererwanga edda nga ekiwandiiko ky’ebikkiririzibwamu.

• Ebimu ku by’okulabirako ebya Baibuli eby’ebyagobererwanga edda.

• Ensibuko ne biri mu byagobererwanga edda ebisatu mu byafaayo.

• Lwaki Abakristaayo ba kaakano bateekwa okwenyweza ku Bukristaayo obw’ebyafaayo.

• Ekiwandiiko ky’ebikkiririzibwamu mu Bukristaayo ku byagobererwanga edda.

(2) Omuyizi ajja kutwala nga ekikulu omusingi gwe bikkiririzibwamu eby’ekkanisa eyasooka nga ensibuko y’Obukristaayo.

Athanasius, 296-373 AD,
yawandiika ebbaluwa eyamanyibwa ennyo
“Ku Katonda okufuuka omuntu mu mubiri,” mwe yannyonnyolera lwaki obwa Katonda obujjuvu
n’obw’omuntu obujjuvu ebya Yesu byali byamugaso nnyo eri okukkiriza mu Bukristaayo.
Yakola kinene mu lukiiko lwe Nicene,
olwavaamu Ebigobererwa ebye Nicene.

Ensibuko y’ebyagobererwanga

Okufunza Abakristaayo bye bakkiririzaamu eby’omugaso. Ekkanisa eyasooka yalaba obwetaavu obw’okufunza enjigiriza ya Baibli. [1]

► Lwaki ekkanisa yali yetaaga ebigobererwa? Baibuli yali temala?

Bulijjo waliwo abantu abagamba okukkiriza Baibuli kyokka bayigiriza enjigiriza ezikontana ne Baibuli. Ekkanisa yateekawo ebiwandiiko eby’enjigiriza eya Baibuli ebyayawula Obukristaayo obwa ddala ku njigiriza enkyamu.

Ekimu ku kiwandiiko ekisooka eky’enjigiriza kyali “Yesu ye Mukama,” ekyali kitegeeza nti Yesu Katonda. Ebigambo, Mukama Yesu Kristo nabyo byali kiwandiiko, nga kigamba nti Yesu ye Masiya (Kristo) era nti Katonda. Omuntu eyagaana okugamba nti Yesu ye Mukama oba okukozesa ebigambo Mukama Yesu Kristo teyali mukkiriza.

Oluvannyuma waaliwo abantu abeeyita Bakristaayo naye nga tebakkiriza nti Yesu yali muntu ddala. Eyo yensonga lwaki mu bbaluwa ya 1 Yokaana tusangamu ekiwandiiko kyebigobererwa, “Buli mwoyo ogwatula nga Yesu Kristo yajja mu mubiri nga guvudde eri Katonda. Na buli mwoyo ogutayatula Yesu nga teguvudde eri Katonda” (1 Yokaana 4:2-3). Omutume era yagamba nti singa omuntu agaana enjigiriza enkulueza Kristo, aba akola ekibi era taba wa Katonda (2 Yokaana 1:9).

Ekimu ku byagoberwanga ekyasooka ekikola ebiwandiiko ebiwerako kiri mu 1 Timoseewo 3:16:

[Katonda] oyo eyalabisibwa mu mubiri, n'aweebwa obutuukirivu mu mwoyo, n'alabibwa bamalayika, n'abuulirwa mu mawanga, n'akkirizibwa mu nsi, n'atwalibwa mu kitiibwa.

Tetumanyi byonna ebikwata kukyagobererwanga ekiri mu 1 Timoseewo kye kyali kyogerako, naye kikkaatiriza obwa Katonda n’obw’omuntu bwa Yesu bwe kigamba nti Katonda yalabikira mu mubiri.

[2]Ebiwandiikiddwa ku bigobererwa bino ebimpi byakola ekigendererwa. Omukristaayo bwe yasanganga omuntu omulala eyali agamba nti akkiriza mu Yesu, Omukristaayo yabuuzanga, “Okkiriza nti Yesu ye Mukama?” oba “Okkiriza nti Yesu Katonda eyajja mu mubiri?” Singa omuntu yagambanga nti “nedda,” awo Omukristaayo yamanyanga nti omuntu yali tamanyidde ddala oba okukkiriza ebyo Yesu nabatume bye baayigiriza.

Mu kiseera ngawakayita ebyasa bitono okuva ku lunaku lwa Pentekooti, ekkanisa yalaba nga kyetaagisa okukola okwogera okutegeerekeka okukwata ku Busatu, Kristo okufuuka omuntu, na kiki Omwoyo Omutukuvu yali. Baatekawo emitindo gye biyigirizibwa okuziyiza enjigiriza enkyamu. Ebyagobererwanga byali bigendererwa okubeera mu bufunze ebya mazima amakulu buli Mukristaayo ge yakkiriza.

Ebyagobererwanga bino byali tebisobola kutuuka ku buli kimu, naye omuntu teyanditwaliddwa nga Omukristaayo singa yagaananga ekintu kyonna mu byagobererwanga okusooka mu biseera ebyo. Kyali kugezaako kunnyonnyola Okukkiriza mu Bukristaayo.

Bino bye bisatu ku byagobererwanga edda ebyekkanisa.

Enzikiriza y’Abatume teyawandiikibwa batume, naye yawandiikibwa okulaga enjigiriza za batume.

Nzikiriza mu Katonda Kitaffe Owamaanyi,
Omutonzi w’eggulu n’ensi;

Nzikiriza mu Yesu Kristo, Omwana we, Mukama waffe.
Eyali mu lubuto ku bw’Omwoyo Omutukuvu n’azaalibwa Malyamu embeerera.
Yabonyaabonyezebwa Ponsio Piraato,
nakomererwa ku musalaba, nafa, nazikibwa.
Nakka emagombe.
Olunaku olw’okusatu nazuukira mu nate.
Nalinnya mu ggulu
atudde ku Mukono ogwaddyo ogwa Katonda Kitaffe owamaanyi;
gyaliva okujja okulamula abalamu nabafu.

Nzikiiza Omwoyo Omutukuvu,

nekkanisa entukuvu mu nsi yonna,

okussa ekimu okwabatuukirivu,

okusonyiwa okwebibi,

okuzuukira okw’omubiri,

n’obulamu obutaggwawo. Amiina.

Kirabika nga enzikiriza eno yali egenderereddwa okulaga ensobi ezaabo abagaana nti Yesu teyali muntu ddala eyazaalibwa embeerera. Waliwo abamu abaalii tebakkiriza nti Yesu ddala yafa oba nti yazuukira mu bafu.

Enzikiriza yabatume eyogera kitono nnyo ku Mwoyo Omutukuvu. Ekyo tekiri bwe kityo kubanga ekkanisa yali temanyi Omwoyo Omutukuvu ye ani; kyali lwakuba nti enjigiriza enkyamu ku mwoyo ye ani zaali tezinnaba kuyingirira kkanisa.

Ekigambo katolika kitegeeza “mu nsi yonna” era kitegeeza nti waliwo ekkanisa emu eyamazima.

“Okusonyiwa ebibi” kiraga obulokozi olw’ekisa okusinga obulokozi olw’ebikolwa oba obulombolombo.

Ebigobererwa ebye Nicene byatandikibwawo olukiiko lw’ekkanisa mu 325. Ekigendererwa kyalwo kwali kukuuma njigiriza y’obwa Katonda bwa Kristo n’Omwoyo Omutuku. Ebiwandiiko ebirala ebitonotono byagattibwako mu lukiiko olulala mu 381. Enzikiriza eno ekola ku bintu ebimu ebyali tebinnaba kwogerwako.

Tukkiriza Katonda omu, Kitaffe owamaanyi,
Eyakola eggulu ne nsi, na byonna ebirabika ne bitalabika.

Ne Mukama waffe omu Yesu Kristo, Omwana eyazaalibwa omu yekka owa Katonda,
eyazaalibwa Kitaawe nga ebintu byonna tebinnabaawo,
Katonda owa Katonda, Omusana ogw’ Omusana, Katonda owamazima owa Katonda owamazima,
yazaalibwa, teyatondebwa; ali kye kimu butonde ne Kitaawe.
Okuyita mu ye ebintu byonna byakolebwa.
Ku lwaffe ne ku lw’obulokozi bwaffe yajja okuva mu ggulu;
yafuuka omuntu olw’Omwoyo Omutukuvu, ne Maliyamu embeerera nabeera omuntu.
Yakomererwa ku lwaffemu mulembe gwa Ponsio Piraato naboonabona naziikibwa.
Olunaku olw’okusatu yazuukira nate nga ebyawandiikibwa bwe byogera.
Yalinnya mu ggulu era atudde ku kmukono ogwa ddyo ogwa Kitaawe.

Ajjakukomawo nate ne kitiibwa o kusala omusango ogwa balamu nabafu.
Obwakabaka bwe tebuliggwawo.

Era tukkiriza mu Mwoyo Omutukuvu, Mukama, agaba obulamu.
Yava wa Kitaffe n’Omwna,
era asinzibwa wamu ne Kitaffe n’Omwana nagulumizibwa.
Yayogera okuyita mu bannabbi.

Tukkiriza mu kkanisa ey’ensi yonna eyabatume.

Tukkiriza okubatiza kumu olw’okusonyiyibwwa ebibi.

Tulindirira okuzuukira kwabafu, n’obulamu mu nsi empya.

Amiina.

► Bintu ki ebimu byolaba mu Bigobererwa ebitaali mu Nzikiriza ya batume?

Wano tulaba ekiwandiiko ekinnyonyola ku bantu bonna mu Busatu. Obwa Katonda obujjuvu obwa Kristo bukkaatirizibwa mu ngeri y’okwekuuma abo abagamba nti bakkiriza nti Yesu Katonda kyokka nga banyooma obwakatonda bwe. Taggwawo (okuva emirembe gyonna nga teginnabaawo), teyatondebwa, era alina buli kintu kitaawe kyalina. Yesu ateekwa okuyitibwa Katonda olw’ensonga ze zimu eziyisa Kitaawe Katonda.

Omwoyo Omutukuvu alina okusinzibwa nga era Kitaawe n’Omwana bwe basinzibwa, ekikakasa nti Katonda.

Ebigobererwa ebye Chalcedonian byawandiikibwa mu mwaka 451. Ekigendererwa kya bawandiisi kyali kukuuma enjigiriza ezikwata ku kufuuka kwa Kristo omuntu. Abawandiisi kye baaliko kwali kukuuma njigiriza, awatali ekimu ku bintu bino byombi kunyoomebwa okuba nga tebirina makulu.

Ku nkomerero abawandiisi baagamba nti batwala enjigiriza zino okubeera ez’ebyawandiikibwa era n’obuwangwa mu kkanisa. Baali tebongerako birowoozo bipya naye okukuuma ebyo ekkanisa bye yali ekkiriza bulijjo.

Olw’ekyo, nga tugoberera bikitaffe abatukuvu, twegattira mu kuyigiriza okuba nga twatula Omwana y’omu, Mukama waffe Yesu Kristo,

omuntu omu atuukiridde mu bwa katonda ne mu kubeera omuntu;

Katonda ddala ate muntu ddala,

nga alina omubiri nemmeeme erowooza

Ali kimu butonde ne Kitaawe okusinziira ku bwakatonda bwe,

era ali kimu butonde naffe okusinziira ku bw’omuntu bwe,

alinga ffe mu bintu byonna, naye talina kibi.

Nga ensi tennabaawo, yaleetebwa Kitaawe okusinziira ku bawa

Katonda bwe.

Mu nnaku ez’oluuvannyuma, ku lwaffe ne ku lw’obulokozi bwaffe

Yazaalibwa Maliyamu embeerera, maama wa Katonda okusinziira ku bw’omuntu bwe.

Ali omu era ye Kristo, Omwana, Mukama, eyazaalibwa yekka,

amanyiddwa mu butonde obwe mirundi ebiri

ezitatabuddwa ekimu nekirala, tezikyuka, tezisobola kugabanyizibwamu, era tezawukanyizibwa.

Enfaanana y’obutonde bwe obwengeri ebbiri tesaanyizibwawo olw’okubeera awamu,

Mu kifo kyekyo, embala za buli butonde zikuumibwa,

era birabika mu muntu omu mu kubeerawo kumu,

tayawukanye oba okugabanyizibwamu abantu babiri,

naye ali omu era yomu Omwana, era ayagalwa yekka,

Katonda Ekigambo, Mukama Yesu Kristo.

Eno ye ngeri bannabbi gye baamwogerako okuva mu ntandikwa,

era Yesu Kristo yennyini yatulagira,

n’olukiiko lwa ba taata lwatukwasa okukkiriza.

► Olina ebintu ebimu byolaba ebisinga okukkaatirizibwa mu bigobererwa bino?

Obwa Katonda bwa Kristo si kye kintu Yesu kye yalina mu ggulu yokka naba nga takirina ku nsi. Abakristaayo abasooka bakkiriza nti Yesu yali Katonda ddala mu mubiri. Yalina mu bujjuvu embala ya Katonda ne y’omuntu wamu nga akayali ku nsi. Baatwala ekikula kino ekya Kristo okuba ekikula ebisaanyizo bye nga Omulokozi.

Ebyasa biyiseewo okuva ekkanisa lwe yatandika. Ensi ekyuse mu ngeri nyingi. Eddiini bye zikkiriza bingi ebiteekeddwawo.

Abantu abamu balowooza nti tewali njigiriza eziteekwa okusigala nga zezimu. Bawulira baddembe okukkiriza kyonna kye baagala era ne basigala nga beyita Bakristaayo.

► Kyetaagisa ffe okukkiriza ebyo ebyasooka okukkirizibwa ekkanisa eyasooka?

[1]Katonda wa Baibuli, eyannyonyolwako mu bigobererwa ebyedda, takyuka. Abakristaayo abaasooka baamanya nti Katonda yabalokola mu kwanukula okukkiriza kwabe mu ye. Ekiwandiiko kino ekikwata ku kikula kya Katonda ne kkubo ery’obulokozi kyali Bukristaayo obwaliwo mu ntandikwa.

Kisoboka omuntu okulokoka nga bino byonna tabimanyi oba okubitegeera mu ngeri entuufu. Enjigiriza si zonna ezetaagisa olw’enjiri. Omuntu tasobola kugaana kyamanyi nti kituufu naba nga akyali Mukristaayo, naye asobola okubeera mu nsobi ku bintu ebimu.

Ebyagobererwanga edda ebiri mu ssomo lino byogera ku njigiriza ezo zokka enkulu. Singa ekkanisa ebeera ne ngeri gyerabamu Katonda eyenjawulo ku bintu bino ebikulu, bateekwa n’okugunjawo engeri endala ey’obulokozi, ebeera Enjiri endala. Bwe bakola ekyo, tebalina kweyita Bakristaayo kubanga baba bayiiyizza eddini endala.

Kiri nti, buli muntu waddembe okulowooza nga bwayagala, naye bwaba nga talina ebyo Abakristaayo bye bakkiririzaamu, tabeera mugoberezi wa Yesu owamazima.

Mu byasa ebyasooka tewaaliwo nzikiriza zanjawulo nga ze tulina leero. Waaliwo ekkanisa emu. Awo ebigobererwa byali kiwandiiko ekye Kkanisa yonna. Leero, amakanisa agawa ekitiibwa obuyinza bwa Baibuli ganyweza ebikkirizibwa ebyebigobererwa, wadde nga tebakkiriziganya ku nsonga nnyingi.

Ekkanisa eyasooka yamanya nti enkolagana ne Katonda kye kintu ekikulu ekisinga. Baamanya nti baalokolebwa kuyita mu nkolagana yaabwe ne Katonda. Eyo yensonga lwaki kyali kikulu nnyo gye bali okukakasa nti bamanya Katonda bwafaanana.

Ekitabo kya Yuda kitulabula nti tuteekwa okulwanirira okukkiriza okwo okwaweebwa ekkanisa eyasooka (Yuda 1:3). Katonda awe amafuta amazima ge nga bwe tuweereza mu bwesigwa, mu kubuulira enjiri, okuyigiriza abakkiriza, n’okutendeka abo baayita okuweereza.

Amakanisa agegatidde mu kitongole kimu gayitibwa makanisa agawamu. Waliwo amakanisa ag’engeri eno nkumi na nkumi agagamba nti ga Baakristaayo. Waliwo ne nkumi za makanisa agetwala gokka agatali kitundu ku makanisa gonna agali awamu.

Olumu amakanisa agawamu gatandikawo na kubuulira njiri. Singa wabeerawo abakyuka bangi mu kitundu, nga tewali makanisa gawamu agasobola okubatwala okubalabirira, ekkanisa endala empya esobola okutandikibwa. Ekkanisa esobola okutandika okuva mu mulimu gwe kitongole kya baminsane mu ggwanga erimu.

Ebiseera ebimu esibuka mu kibiina kya bantu abakkiriza nti waliwo enjigiriza enkulu egaaniddwa oba eragajjaliddwa ekkanisa gye balimu. Batandika amakanisa amapya ne kigendererwa eky’okutereeza enjigiriza emu. Ekiseera bwe kiyitawo, bagenda mu maaso n’okuzimba enjigiriza zaabwe. Olw’okuba nga bategeera Baibuli mu ngeri ndala okuva ku bibiina ebirala ebya Bakristaayo, enjigiriza zaabwe ezimu za njawulo ku za makanisa amalala.

Amakanisa era gazimba obulombolombo ku ngeri entuufu ey’okusinza ne bikwata ku Mukristaayo bwasaanidde okweyisa. Amakanisa agawukana mu bulombolombo bwe bakozesa.

Amakanisa g’Abakristaayo agasinga tebagamba nti bokka ye kkanisa entuufu. Singa ekitongole kigamba okuba nti ye kkanisa yokka eya Katonda ku nsi, tekirina kwesigibwa.

Abatali bakkiriza batera okuwakanya Obukristaayo olw’enjawukana ze balaba ne biwayi. Abatakkiriza balowooza nti obukundi obw’enjawulo obwa Bakristaayo bukontana bwokka na bwokka. Abantu be’ensi bangi balowooza nti waliwo obumu butono mu Bakristaayo.

Ekkanisa eyawamu oba ekkanisa ey’omu kitundu enkristaayo ddala ekkiriza enjigiriza ez’ebigobererwa Abakristaayo ebyedda. Buno bwe bumu obw’enjigiriza obuliwo mu bitongole bya Bakristaayobyonna. Waliwo enjawulo ezamaanyi ku bintu ebitono ku njigiriza entono n’obulombolombo, naye tetuteekwa kugamba nti ekkanisa si ya Bakristaayo aba ddala olw’enjawukana ezo.

Omukristaayo bwabeera ne nkolagana mu Katonda, okutegeera kwe okwamazima aga Baibuli kweyongera. Tajja kuba nga ebintu abitegeera mu ngeri yemu nga abalala. Bwagenda ateeka amazima mu nkola mu bulamu bwe buli lunaku, ajja kufuna ennono namateeka ebibye ebijja okubeera eby’enjawulo ku Bakristaayo abalala bye bakola.

Nga omuntu ssekinoomu bwalowooza ku byakkiririzaamu, tasaaidde kuwulira nga waddembe okugaana enjigiriza enkulu ez’Obukristaayo obwasooka okujjako nga asalawo nti takyali Mukristaayo.

Omukristaayo era atekwa okuba nga asobola okukkiriza enjigiriza ezatekebwawo ez’ekkanisa ye. Singa aba akkiriza nti enjigiriza z’ekkanisa ye si ntuufu, Kyandibadde kizibu okubeera memba owamazima eri ekkanisa.

Omukristaayo ssekinoomu ajja kuluŋŋamizibwa enjigiriza y’ekkanisa, naye asobola okubeera n’okwekakasa okukwe okwawukana n’okwa bamemba mu Kkanisa ye. Okwekakasa nga omuntu si kintu Baibuli kyeyogerako obutereevu; ye muntu okugezaako okuteeka mu nkola amazima ga Baibuli ku nsonga ebaawo.

Buli Mukristaayo alina okuteeka mu nkola n’obwesigwa amazima ga Baibuli mu mbeera ze, naye tateekwa kwanguyiriza okusalira abalala omusango nga asinziira ku ye byeyesalirawo. Kituufu gye tuli okusuubira Abakrstaayo bonna okunywerera ku njigiriza ezagobererwanga edda, era kituufu ffe okusuubira bamemba b’ekkanisa okunyweza enjigiriza ez’ekkanisa yaabwe, naye si kituufu Omukristaayo okusuubira ablala okukkiriganya ne byakkiriza.

► Musomere wamu Ekiwandiiko ky’ebikkiririzibwamu wakiri emirundi ebiri.

Ebyawandiibwa bitugamba okunyweza n’okulwanirira okuyigiriza okwasooka okw’Obukristaayo. Abakristaayo abasooka bayogera ebikkiririzibwamu ebikulu eri enjiri ne nkolagana yaffe ne Katonda. SitatimentiEbiwandiiko ebyo bikyannyonnyola Obukristaayo obwa ddala.

(1) Ebyawandiikibwa Ebiweereddwa Okusoma. Buli muyizi ajja kuweebwa ekimu ku byawandiikibwa bino wammanga. Nga okuyiga okuddako tekunnabaawo, oteekwa okusoma ebyawandiikibwa era owaandiike ku kyebyogera ku ky’okuyiga ku ssomo lino.

• 1 Timoseewo 3:16

• 1 Timoseewo 4:1-7

• Tito 1:7-14

• 1 Yokaana 4:1-3, 14-15;1 Yokaana 5:12

• Yuda 1:3-13

(2) Ekigezo: Ojja kutandika okusoma okuddako n’okugezesebwa kussomo 15. Yiga n’obwegendereza ebibuuzo eby’ekigezo nga weteekateeka.

(3) Ebiweereddwa Okuyigiriza: Jjukira okutegeka n’okuwa lipoota ku byoyigiriza wabweru w’ekibiina.

(1) Ebyagobererwanga edda kye ki?

(2) Menya enjiriza bbiri ku Yesu ezisooka.

(3) Kujuliza ki okweky’okuyigiriza okwagobererwa mu byawandiikibwa okukola sitatimenti eziwerako?

(4) Mugaso ki oguli mu kuyigiriza kwabatume okwagobererwanga?

(5) Ebyagobererwa e Nicene byali bya mugaso ki?

(6) Ebyagobererwa e Chalcedonian byalina mugaso ki?