Kufikia mwisho wa somo hili, mwanafunzi anapaswa:

(1) Kufahamu usuli (nyuma ya mambo) wa kihistoria na kijiografia wa kanisa la kwanza.

(2) kumfahamu mwandishi na tarehe ya Matendo ya Mitume.

(3) Kutambua kusudi na umuhimu wa mada kuu za Matendo ya Mitume.

(4) Kufuatilia kusambaa kwa Injili kutokea Yerusalemu na katika ulimwengu wote wa Rumi.

(5) kufahamu tofauti kati ya mafundisho ambayo ni maelekezo na maelezo katika Matendo ya Mitume.

(6) Kupata ufahamu wa muhtasari wa huduma ya Paulo.

(7) Kuhusianisha ujumbe wa Matendo ya Mitume na mahitaji ya ulimwengu wa leo.

► Soma Matendo ya Mitume.

► Kariri Matendo ya Mitume 1:7-8.

Katika Agano la Kale, kitabu cha Yoshua kinaonesha mpito wa Israeli kutoka maisha ya jangwani kwenda maisha ndani ya Kanaani, na kutoka uongozi wa Musa kwenda uongozi wa Yoshua. Kitabu cha Yoshua kinaonesha mpito muhimu katika historia ya watu wa Mungu, Israeli.

Katika Agano Jipya, kitabu cha Matendo ya Mitume kinaonesha mpito kutoka huduma ya Yesu ya duniani kwenda huduma ya Roho Mtakatifu kupitia kanisa. Kinatembea kutoka mkazo wa kazi ya Yesu kwenda kwenye mkazo katika kazi ya Mitume. Matendo ya Mitume kinaonesha umuhimu katika historia ya watu wa Mungu, kanisa.

Kitabu cha Yoshua kinaonesha mpito uliofanikiwa kwa kiasi. Mwishoni mwa kitabu, watu wa Israeli wanatoa ahadi ya uaminifu kwa Mungu (Yoshua 24:16-27, 31). Hata hivyo, Wakanaani walikuwa hawajashindwa kikamilifu (Waamuzi 1:27-33). Kwa Kizazi kingine, Israeli wanaabudu miungu ya Wakanaani (Waamuzi 2:8-13).

Matendo ya Mitume kinaonesha mpito uliokamilika zaidi. Agizo lililofungua kitabu linakamilika katika kitabu chote (Matendo ya Mitume 1:7-8). Matendo ya Mitume kinaanza na kanisa la Kiyahudi likiwa na kituo Yerusalemu; kinaishia na kanisa lenye watu wa tamaduni tofau tofauti lenye kituo huko Antiokia. Matendo ya Mitume kinaanzia Yerusalemu; kinaishia Rumi. Matendo ya Mitume kinaanza na Petro—mmojawapo wa wanafunzi watatu wa Yesu wa karibu zaidi—katika mstari wa mbele; kinamalizikia na Paulo—awali alikuwa mtesaji wa kanisa—katika mstari wa mbele.

Somo la 1 liliwasilisha muhtasari wa ulimwengu wa Agano Jipya. Marejeo ya somo hilo yatakupa kumbukumbu nzuri kwa ajili ya kujifunza Matendo ya Mitume. Maadhi ya taarifa za nyongeza ni muhimu kwa ajili ya uelewa wa kusambaa kwa kanisa la kwanza katika Dola yote ya Rumi.

Jiografia

Umakini wa Matendo ya Mitume unatembea kutoka Palestina kuelekea ulimwengu mpana wa Dola ya Rumi. Tafadhali chukua muda kuangalia ramani ya ulimwengu wa Agano Jipya iliyotolewa katika kozi hii. (Endapo unatumia app ya kwenye simu, ramani hii inapatikana katika nyongeza.) kuwa makini na miji ifuatayo ambayo ni muhimu sana katika Matendo ya Mitume:

• Antiokia ulikuwa ni mji mkuu wa jimbo la Shamu.[1] Kilikuwa ni kituo cha Wakristo kufikia wasio wakristo zaidi ya Uyahudi.

• Filipi ulikuwa mji wa koloni la Rumi katika jimbo la Makedonia. Kanisa la Filipi lilikuwa ni kanisa la kwanza lililopandwa Ulaya.

• Efeso ulikuwa mji mkuu wa jimbo la Asia.[2] Mkakati wa Paulo ulikuwa ni kupanda makanisa katika miji mikubwa katika Dola ya Rumi. Kutoka kanisa hilo la mwanzo katika eneo la kati, Injili ingesambaa kwenda sehemu zote za jimbo.

• Korintho ulikuwa mji mkuu wa jimbo la Akaya. Eneo la Korintho kama bandari katika bandari ya Mediterranea ulikuwa ni mji muhimu kwa injili, kwa sababu watu kutoka mataifa mbalimbali walitembelea hapa.

• Rumi ulikuwa mji mkuu wa Dola yote ya Rumi. Lengo la Paulo lilikuwa ni kutembelea Rumi ili kusaidia kufanya uinjilisti katika dola. Alipanga kutoka Rumi kwenda Spania baadae katika huduma yake.

Historia

Maempara wawili wa Kirumi ambao walilitesa kanisa la kwanza:

• Nero alikuwa mtawala mwaka 54-68 B.K. Nero aliwalaumu Wakristo kwa ajili ya moto mkubwa ulioharibu sehemu kubwa ya Rumi. Kushitakiwa huku kwa uongo kulipelekea mateso yaliyosambaa sehemu kubwa kwa wafuasi wa Kristo. Petro na Paulo walikuwa miongozi mwa wengi waliouawa na Nero.

• Domitian alikuwa mtawala mwaka 81-96 B.K. alidai cheo cha “Bwana na Mungu” na aliwatesa wafuasi wa Kristo ambao walikataa kuapa kuwa waaminifu kwake. Inawezekana kitabu cha Ufunuo kiliandikwa katika wakati.

Mwandishi na Tarehe

Katika Matendo ya Mitume, Luka anaendeleza simulizi aliyoianza katika Injili yake. “Kitabu kile cha kwanza nalikiandika, Theofilo, katika habari ya mambo yote aliyoanza Yesu kufanya na kufundisha” (Matendo ya Mitume 1:1).

Mwishoni mwa Matendo ya Mitume, Paulo yuko chini ya nyumba ya kifungo huko Rumi (Matendo ya Mitume 28:16, 30). Aliuawa mnamo 66 au 67 B.K. Hii inaonesha kwamba Matendo ya Mitume pengine iliandikwa mwishoni mwa miaka ya 50 au mwanzoni mwa miaka ya 60.

Kusudi

Injili ya Luka inaonesha Yesu akiwafundisha wanafunzi kuongoza kanisa. Matendo ya Mitume inaonesha wanafunzi wanachukua injili na kuipeleka ulimwenguni. Inaonesha kusambaa kwa injili kutokea Yerusalemu na Uyahudi hadi Samaria na mwisho wa nchi.

Taarifa za Kihistoria

Kama injili ya Luka, Matendo ya Mitume inaweka umakini mkubwa katika taarifa za kihistoria. Matendo ya Mitume inataja zaidi ya nchi 30, zaidi ya miji 50, na karibu watu 100.[1]

Uinjilisti na Umisheni

Mwanzoni mwa Matendo ya Mitume, Yesu anawaagiza wanafunzi wake kuichukua Injili kutoka Yerusalemu, Uyahudi, Samaria, na hata mwisho wa nchi. Mwishoni mwa Matendo ya Mitume, injili imehubiriwa katika Dola yote ya Rumi.

Kazi ya Roho Mtakatifu

Injili ya Luka inaweka umakini katika wajibu au kazi za Roho Mtakatifu katika huduma ya Yesu ya hapa duniani. Katika Matendo ya Mitume, Luka anaonesha wajibu au kazi ya Roho Mtakatifu katika kanisa la kwanza. Roho Mtakatifu ni kiini kikuu katika Matendo ya Mitume. Ni kupitia Roho Mtakatifu kwamba wanafunzi wanapewa nguvu kwa ajili ya huduma.

Ujumbe wa Injili

Injili ya Luka imeandikwa ili kuthibitisha ukweli wa mambo ambayo Theofilo amekuwa akifundishwa kama mwamini mpya. Kitabu cha Matendo ya Mitume pia kinafundisha mwaamini wapya Injili. Karibu moja ya nne ya kitabu inajumuisha mahubiri. Mahubiri muhimu katika Matendo ya Mitume yanajumuisha:

• Mahubiri ya Petro siku ya Pentekoste (Matendo ya Mitume 2).

• Utetezi wa Stephano mbele ya baraza lote (Matendo ya Mitume 7).

• Mahubiri ya Petro katika nyumba ya Kornelio (Matendo ya Mitume 10).

• Mahubiri ya Paulo juu ya mlima Mars huko Athene (Matendo ya Mitume 17).

Mahubiri haya yanaonesha kiini cha ujumbe mkuu uliohubiriwa na mitume:[2]

• Ubwana wa Yesu Kristo

• Ukweli wa kihistoria wa Injili

• Wokovu kwa neema kupitia imani.

Matendo ya Mitume inaanza na mitume wakiwa katika hali ya kuchanganyikiwa. Kufuatiwa kuingia kwake Yerusalemu kwa shangwe siku ya jumapili ya mitende, wanafunzi walitegemea Yesu kuanzisha ufalme wake wa hapa duniani. Badala yake, alikamatawa, akawekwa katika kesi, na kusulubiwa. Kwa ufufuo wake, tena walifurahishwa na matarajio au matumaini ya ufalme wake wa kimasihi.

Mwanzoni mwa Matendo ya Mitume, Yesu anawaambia wanafunzi wake kubakia Yerusalemu ili kungojea ahadi ya Baba. Waliuliza, “Je! Bwana, wakati huu ndipo unapowarudishia Israeli ufalme?” (Matendo ya Mitume 1:6). Wasingeweza kuelewa mwitikio wake hadi hapo baadae:

Si kazi yenu kujua nyakati wala majira, Baba aliyoyaweka katika mamlaka yake mwenyewe. Lakini mtapokea nguvu, akiisha kuwajilia juu yenu Roho Mtakatifu; nanyi mtakuwa mashahidi wangu katika Yerusalemu, na katika Uyahudi wote, na Samaria, na hata mwisho wa nchi (Matendo ya Mitume 1:7-8).

Agizo hili linatoa njia moja ya kuelewa muundo wa Matendo ya Mitume: Injili katika Yerusalemu (Matendo ya Mitume 1-7), Injili katika Uyahudi na Samaria (Matendo ya Mitume 8-12), na Injili kwenda mwisho wa nchi (Matendo ya Mitume 13-28).

Injili katika Yerusalemu (Matendo ya Mitume 1-7)

Kituo cha shughuli katika Matendo ya Mitume 1-7 ni Yerusalemu. Simulizi inajumuisha habari ya Pentekoste, picha ya maisha ya kanisa la kwanza, na kuuawa kwa Stefano.

Pentekoste: Siku ya kuzaliwa kwa Kanisa

Kufuatia kupaa kwa Kristo, wanafunzi walirudi Yerusalemu na kwa nia moja wakajikita katika maombi (Matendo ya Mitume 1:14). Walikuwa pale katika sikukuu ya Pentekoste, sikukuu ya majuma wakizingatia majuma saba baada ya Pasaka (Kumbukumbu la Torati 16:16). Pentekoste ilisheherekea zawadi ya Sheria. Kwa waamini leo, Pentekoste inasheherekea zawadi ya Roho Mtakatifu. Katika mahubiri yake ya Pentekoste akielezea ishara ya kimuujiza ya siku hiyo, Petro aliwakumbusha waikilizaji wake kwamba Yoeli alitabiri siku ambayo Mungu atamwaga Roho Wake juu ya wote wenye mwili. Ahadi hii ilitimizwa siku ya Pentekoste (Yoeli 2:28-32, Matendo ya Mitume 2:16-21).

Maisha katika kanisa la Kwanza

► Ni kwa namna gani kanisa la kwanza ni mfano kwa kanisa la leo? Ni maeneo gani ya Pentekoste tunatakiwa tuyaone na kuyapata leo?

Picha ya maisha katika kanisa la kwanza inaibua maswali muhimu kwa ajili ya kutafsiri kitabu cha Matendo ya Mitume. Matendo ya Mitume ni kitabu cha historia, sio kitabu cha kitheolojia kama Warumi. Kitabu cha historia kinajumuisha vyote viwili maelezo (“hiki ni kile walichokifanya”) na maelekezo (“hiki ni kile unachotakiwa kukifanya”). Tunaposoma kuhusiana na maisha katika kanisa la kwanza, msomaji anapaswa kuuliza, “Je, Matendo ya Mitume kinatuambia sisi kwamba sifa hizi zinatakiwa kuwa sehemu ya kanisa la leo? Au je, Matendo ya Mitume kinaelezea tu kipindi katika historia ya kanisa? Njia moja ya kupata jibu ni kuuliza, “Ni kwa namna gani hili linakaa vizuri katika mafundisho mengine ya Biblia? Je, hili limeagizwa tena sehemu nyingine katika maandiko?”

Mifano miwili ili kuonesha utofauti kati ya maelekezo na maelezo katika Matendo ya Mitume:

• Kulingana na Matendo ya Mitume 2:42, wafuasi wa Kristo wa karne ya kwanza walijikita katika mafundisho ya mitume, ushirika pamoja na waamini, na maombi. Kujifunza Biblia, kukusanyika kwa ajili ya kuabudu, na maombi yameagizwa katika nyaraka zote za Paulo. Tunaweza kugundua kutokana na hili kwamba shughuli hizi zimeagizwa kwa ajili yetu leo; sio tu maelezo ya kipindi cha historia.

• Kulingana na Matendo ya Mitume 2:45, wafuasi wa kwanza waliuza mali zao na wakawa na vitu vyote shirika. Kwa sababu agizo hili halijaagizwa sehemu nyingine katika maandiko, tunaweza kukubaliana kwamba hili lilikuwa ni maelezo ya maisha ya wakati huo, na sio maelekezo kwa ajili ya leo.[1]

► Kabla ya kwenda mbali katika somo hili, zingatia baadhi ya shughuli katika kanisa la kwanza. Katika kila moja, zingatia, “Je, shughuli hii imeagizwa kwa ajili yetu leo au ni maelezo ya maisha ya kanisa la kwanza tu?” jibu lako linatakiwa kutokana na kuangalia maandiko yote, na si tu kwa kujiuliza, “Ni nini ninapenda?”

• Kujifunza mafundisho ya mitume

• Kuabudu Hekaluni kila siku

• Kuuza mali zao

• Uinjilisti endelevu/unaoendelea

• Ushirika na waamini wengine

• Ishara na miujiza ili kuhakikisha kazi ya Roho

• Kumsifu Mungu

• Kuzungumza kwa lugha nyingine

Stefano: Mkristo wa kwanza Mfia Imani

Baada ya Pentekoste, kanisa liliendelea kukua kwa kasi. Watu wengi waliokoka, wakiwemo makuhani wengi (Matendo ya Mitume 6:7). Pamoja na juhudi za viongozi wa Kiyahudi kuficha ukweli wa ufufuo, makuhani hawa walifahamu ukweli: kupasuka kwa pazia la Hekalu (Mathayo 27:51), mwili haukuwepo kaburini (Mathayo 28:6), njama ili kuficha ukweli (Mathayo 28:11-15). Ishara na miujiza iliendelea katika kipindi chote cha mwanzo cha kanisa, kama hakikisho la huduma ya mitume ikiwa ni muendelezo wa huduma ya Yesu.

Katika mazingira ya kanisa, upinzani lilikuwa jambo lisiloepukika. Baada ya mashahidi wa uongo kumshitaki Stefano kwamba amekufuru, alipigwa kwa mawe hadi kufa. Katika kesi yake, Stefano alihubiri ujumbe wenye nguvu ambao ulifuatilia kazi ya Mungu tangu Ibrahimu kupitia Yesu. Matendo ya Mitume inamtambulisha Sauli kwa sentensi hii, “Na Sauli alikuwa akiona vema kwa kuuawa kwake [Stefano]…” (Matendo ya Mitume 7:60). Paulo, ambaye atakuja kuwa mmishenari mkubwa wa kanisa, alionekana kwanza kama Sauli, adui wa kanisa, ambaye anawakamata waamini (Matendo ya Mitume 8:3).

Injili katika Uyahudi na Samaria (Matendo ya Mitume 8-12)

Katika Matendo ya Mitume 8-12, injili inasambaa. Mateso yanawasukuma waamini kutoka Yerusalemu hadi kwenda sehemu nyingine za Uyahudi na pia kwenda Samaria. Walipokuwa wanakimbia, walibeba injili pamoja nao. Mungu alitumia mateso ili kutimiza agizo la Matendo ya Mitume 1:8. Katika Matendo ya Mitume 8-12:

• Filipo, Myahudi anayeongea Kiyunani, anahubiri huko Samaria akiwa na matokeo makubwa (Matendo ya Mitume 8:4-25).

• Filipo anamuhubiria towashi wa Ethiopia aliyekuwa anasafiri akitokea kuabudu (Matendo ya Mitume 8:26-40).

• Sauli, alisafiri ili kwenda kuwakamata waamini huko Dameski, anabadilishwa/anaokoka (Matendo ya Mitume 9:1-22).

• Petro anahubiri kwa Kornelio, mkuu katika jeshi la Rumi (Matendo ya Mitume 10:1-11:18).

• Barnaba anahudumu huko Antiokia, mji mkuu wa jimbo la Kirumi la Shamu (Matendo ya Mitume 11:22-30). Huduma hii ni muhimu kwa sababu mbili:

  • Barnaba anamtambulisha Sauli katika kanisa huko Antiokia. Huduma ya Sauli huko inafanya kazi muhimu sana katika maendeleo yake.

  • Kanisa huko Antiokia kimsingi likawa kanisa la karne ya kwanza linalotuma wamishenari. Kila safai ya Paulo ya kimishenari ilianzia Antiokia.

Injili hadi Mwisho wa Dunia (Matendo ya Mitume 13-28)

Safari ya kwanza ya Kimisheni (Matendo ya Mitume 13-14)

Nusu ya mwisho ya Matendo ya Mitume inanakiri huduma ya mtume Paulo. Kufuatia kuokoka kwake, Paulo alitumia muda Arabuni, Dameski, na Kilikia. Na kisha aliletwa na Barnaba ili kufundisha katika kanisa huko Antiokia, kanisa lililoanzishwa na waamini waliofukuzwa kutoka Yerusalemu kutokana na mateso ya Sauli.

Tangu mwaka 47-49 B.K., Paulo na Barnaba, pamoja na binamu wa Barnaba Yohana Marko, walisafiri toka Kipro (Nyumbani kwa Barnaba) na Asia ndogo.[2] Sehemu kubwa ya safari hii ilielekezwa katika kupanda makanisa katika Galatia, jimbo la Kirumi katika Asia Ndogo. Kutoka katika safari hii kwenda mbele, Sauli alijulikana kama Paulo. Sauli lilikuwa jina la Kiebrania; Paulo lilikuwa jina la Kirumi. Mabadiliko haya ya matumizi ya majina yanaonesha wito maalumu wa Paulo wa kuwafikia mataifa.

Wakati wakiwa Perge katika Pamfilia, Yohana Marko aliwaacha na kurudi nyumbani (Matendo ya Mitume 13:13). Baada ya kusafiri umbali wa hadi Derbe, Paulo na Barnaba walirudisha hatua zao nyuma, kutembelea tena makanisa ambayo walikuwa wameyapanda kabla ya kurudi katika kanisa huko Antiokia.

Baraza la Yerusalemu (Matendo ya Mitume 15:1-35)

Wamataifa waliookoka kupitia huduma ya Paulo waliinua suala gumu katika kanisa. Kulikuwa na mgawanyiko katika ya Wayahudi waliokuwa wafuasi wa Yesu. Baadhi yao walisisitiza kwamba Wamataifa ni lazima wafuate nyanja zote za Sheria ya Musa.[3] Wengine walikuwa na uhakika kwamba Sheria ya Musa haikuwabana Waamini wa Wamataifa.

Katika mwaka 49 B.K., viongozi wa kanisa walikutanika huko Yerusalemu ili kutatua tatizo. Wale ambao walitaka tohara kwa Wamataifa waliongea kwanza. Kisha Petro akazungumza kuhusiana na uzoefu wake katika nyumba ya Kornelio: “…[Mungu] hakufanya tofauti kati yetu sisi na wao, akiwasafisha mioyo yao kwa imani” (Matendo ya Mitume 15:9). Paulo na Barnaba walionesha ushahidi wa kazi ya Mungu kati kati ya Mataifa.

Yakobo, kiongozi wa kanisa la Yerusalemu, alihitimisha na maamuzi ya baraza kwamba waamini wa Mataifa watatakiwa kuepuka mambo manne:

• Kula nyama zilizotolewa kwa sanamu.

• Kula nyama zilizosongolewa.

• Kula nyama pamoja na damu ndani yake.

• Uzinzi na Uasherati.

Hii haikuwa orodha ya sheria ambazo Wamataifa walipata wokovu. Badala yake, ilikuwa ni mfano wa umoja kati kati ya waamini ambao wanatokea historia mbalimbali. Masharti yaliyohusiana na vyakula yaliwasaidia Wayahudi na Wamataifa kuweza kula pamoja, alama kuu ya umoja katika kanisa la kwanza. Msisitizo juu ya uasherati na uzinzi ulikuwa muhimu kwa sababu ya historia ya uasherati kwa wengi wa waamini wa Kimataifa.

Baraza la Yerusalemu lilitaka kuweka uwiano katika kanuni mbili. kanuni ya uhuru iliwazuia waamini wa Kiyahudi kuwaweka wanafunzi chini ya mzigo na matakwa yasiyo ya lazima ya Uyudaizimu (Matendo ya Mitume 15:10). Kanuni ya Ushirika iliwataka Wamataifa kuepuka mambo ambayo yatazuia ushirika pamoja na ndugu zao wa Kiyahudi.

► Ni kwa namna gani tunaweza kuzitendea kazi kanuni hizi leo? Ni kwa namna gani tunaweza kuruhusu uhuru wa dhamiri katika maeneo ambayo maandiko hayajatoa maagizo yeyote? Ni kwa namna gani tunaweza kuepuka kuwakosea wengine ambao wana msimamo ambao ni tofauti na wa kwetu?

Safari ya Pili ya Kimisheni (Matendo ya Mitume 15:36-18:22)

Si kila mgogoro katika kanisa la kwanza ulihusisha kanuni za kitheolojia. Paulo na Barnaba waligawana njia kwa sababu ya kutokukubaliana kibinafsi kuhusiana na Yohana Marko (Matendo ya Mitume 15:36-41). Kutokukubaliana huku kunaonesha Mungu akiwa kazini hata katika mazingira binafsi. Sila akawa mtenda kazi wa thamani sana katika kanisa, na juhudi za Paulo na Barnaba zilizidishwa mara mbili kwa kazi zao baada ya kugawanyika. Paulo baadae alipatana na Yohana Marko (2 Timotheo 4:11).

Paulo na Sila walianza safari yake ya pili ya kimisheni kwa kutembelea tena makanisa yaliyopandwa na Paulo na Barnaba katika safari yake ya kwanza. Paulo na Sila pia walihudumu katika Filipi, Thesalonike, Beroya, Athene, na Korintho. Katika safari hii, Injili ilihubiriwa Ulaya baada ya Paulo kuona maonoo ya mtu kutoka Makedonia akiomba msaada (Matendo ya Mitume 16:9-10). Kijana Timotheo alijiunga na timu ya Paulo huko Listra, na Luka alijiunga na Paulo huko Troa.[4] Paulo alitumia takribani mizezi 18 kupanda kanisa huko Korintho. Timu ilirudi Antiokia baada ya zaidi ya miaka mitatu ya kusafiri (50-53 B.K.).

Safari ya pili ya kimisheni inaonesha upinzania ambao Paulo aliupata katika kuhubiri. Paulo na Sila waliwekwa gerezani huko Filipi (Matendo ya Mitume 16:23-39); nyumba waliyokuwa wanakaa huko Thesalonike ilivamiwa na kundi wa watu (Matendo ya Mitume 17:5-7); maadui toka Thesalonike walifuata hadi Beroya (Matendo ya Mitume 17:13); na Paulo alipandishwa mahakamani huko Korintho (Matendo ya Mitume 18:12-17).

Kukua kwa kanisa kulikuja na gharama kubwa. Shetani haachii himaya yake pasipo vita. Hata hivyo, Matendo ya Mitume inaonesha nguvu za Roho Mtakatifu na ushindi wa injili makanisa yalipopandwa katika Aisa yote, Makedonia, na Akaya.

Safari ya Tatu ya Kimisheni (Matendo ya Mitume 18:23-21:15)

Paulo alitumia muda mfupi huko Antiokia kabla ya kuondoka ili kutembelea tena makanisa katika majimnbo ya Galatia na Frigia. Sehemu ya kwanza ya safari hii ilielekezwa katika kuimarisha waamini katika makanisa yaliyopandwa katika safari za mwanzoni (Matendo ya Mitume 18:23). Safari ya tatu ya kimisheni ilidumu tangu 53-57 B.K. muda mrefu sana (miaka mitatu) ulitumiwa huko Efeso. Wakati akiwa Efeso, Paulo aliandika nyaraka zote mbili za Wakorintho, akitatua matatizo katika kanisa hili gumu.

Baada ya kuondoka Efeso kutokana na upinzani kutoka kwa maadui, Paulo alisafiri kwenda Makedonia na Akaya. Alikusanya michango kutoka katika makanisa yaliyokuwa na Wamataifa wengi katika majimbo haya ili kuwasaidia wafuasi wa Yesu wa Kiyahudi huko Yerusalemu. Uthibitisho huu wa umoja wa kanisa unaonesha kwamba Wayahudi na Wamataifa walikuwa ndugu katika kanisa la Kristo.

Kukamatwa na Kufungwa (Matendo ya Mitume 21:15-28:31)

Akirudi toka safari ya tatu ya kimisheni, Paulo alizuiwa huko Kaisaria[5] mahali ambapo nabii Agabo alimuonya kwamba atakamatwa huko Yerusalemu (Matendo ya Mitume 21:10-11). Sehemu ya mwisho ya Matendo ya Mitume inaeleza kuhusiana na kukamatwa kwa Paulo, kufungwa kwake huko Kaisaria, kukata rufaa kwenda Rumi (haki ya raia wa Kirumi), safari hatari kwenda Rumi (ikijumuisha kuvunjika kwa meli katika kisiwa cha Melita), na miaka miwili ya huduma huko Rumi akiwa chini ya nyumba ya kifungo.

Mwisho wa Matendo ya Mitume unaonesha kwamba agizo la Yesu toka Yerusalemu, Uyahudi, Samaria, na hata mwisho wa dunia lilitimilizwa. Akiwa katika nyumba ya kifungo, Paulo alikuwa huru kuhudumia, “akihubiri habari za ufalme wa Mungu, na kuyafundisha mambo ya Bwana Yesu Kristo, kwa ujasiri mwingi, asikatazwe na mtu” (Matendo ya Mitume 28:31). Pamoja na upinzani kutoka kwa viongozi wa Kiyahudi au serikali ya Rumi, Roho Mtakatifu alilitia nguvu kanisa ili kutimiliza Agizo la Kristo.

Injili ya Luka inaonesha umuhimu wa Roho Mtakatifu katika huduma ya Yesu ya duniani; kitabu cha Matendo ya Mitume kinaonesha umuhimu wa Roho Mtakatifu katika huduma ya kanisa. Baadhi ya nyanja za uzoefu wa kanisa la kwanza zinaweza kuzidishwa pasipo uwepo wa Roho Mtakatifu. Tunaweza kusoma Biblia kwa nguvu zetu, tunaweza kudumisha baadhi ya viwango vya ushirika wa kanisa kwa nguvu zetu; hata pia tunaweza kufanya ishara na maajabu bandia kwa nguvu zetu. Lakini kusipokuwa na uwepo wa Roho Mtakatifu kati kati yetu, hatutaweza kuwa na uhalisia wa picha katika Matendo ya Mitume.

Kukua kwa kanisa kwenda tamaduni zingine katika Matendo ya Mitume kunatoa mfano kwa ajili ya kanisa la leo. Pentekoste ilileta waamini wapya kutoka Ulaya (Rumi), Asia (Parthia na Media), na Africa (Misri na Libia) katika kanisa changa. Lengo la uinjilisti leo linatakiwa kuwa lile lile: kusambaza injili ya Yesu Kristo zaidi ya mipaka ya kitamaduni. Matendo ya Mitume inatoa mfano kwa ajili ya kanisa ambalo linafungamanisha waamini wote katika mwili wa Kristo.

Matendo ya Mitume inaonesha kanisa ambalo linajumuisha tamaduni tofauti tofauti zikifanya kazi kwa umoja. Mgogoro unapoinuka, kanisa linajifunza kutafuta suluhisho kupitia uongozi wa Roho mtakatifu . Kanuni za uhuru na ushirika zinazooneshwa katika Baraza la Yerusalemu zinatoa mfano kwa ajili ya kushughulika na masuala ya dhamira katika kanisa la leo. Kama Paulo anavyoelezea katika Warumi 14 na 1 Wakorintho 8, wafuasi wa Kristo wanapaswa kuepuka makosa mawili:

• Kanuni ya Uhuru ilihitaji kwamba tuepuke kuweka imani zetu binafsi kwa waamini.

• Kanuni ya Ushirika inahitaji kwamba tuepuke kutendea kazi uhuru wetu kwa gharama ya ndugu dhaifu.

Kunyenyekeana huko kulienda mbali zaidi katika kuondoa vikwazo kati kati ya ndugu wakristo.

Kwa makanisa yanayopitia mateso, ukuaji wa kanisa la kwanza katika mateso ni hamasa ya kubakia waaminifu. Zaidi ya kulisaidia kanisa kuendelea kuwepo, Mungu aliyatumia mateso kuwasambaza wanafuanzi kwenda nje ya Yerusalemu na kutimiza utume wake kwa kanisa. Tunapomruhusu Mungu kutenda kazi upitia sisi, atalijenga kanisa lake, hata katika nyakati za upinzani kutoka katika ulimwengu wetu.

Katika Matendo ya Mitume, tunaona badiliko la wanafunzi waliosita wakiwa wamekusanyika huko Yerusalemu ambao walikuja kuwa wainjilisti wenye ujasiri wakibubiri huko Rumi na maeneo zaidi ya Rumi. Matendo ya Mitume inaonesha nguvu ya Roho Mtakatifu ikifanya kazi katika kanisa.

Mojawapo ya ushuhuda wa nguvu ya kubadilisha ya Roho Mtakatifu ni katika maisha ya mitume. Kutoka kuwa watu waliokimbia wakati Yesu anakamatwa, wanafunzi hawa walikuja kuwa ni watu waliokubali kufa kwa ajili ya Bwana wao aliyefufuka. Ufupisho mfupi wa tamaduni kuhusiana na vifo vya mitume vinashuhudia nguvu ya kubadilisha katika siku ya Pentekoste. Wanafunzi walitia muhuri ushuhuda wao kwa damu zao:

• Yakobo aliuawa na Herode Agripa miaka 12 tu baada ya Pentekoste.

• Simoni Petro alisulubiwa. Kwa kuwa aliona hastahili kufa kifo kama cha Bwana wake, aliomba kusulubiwa kichwa chini miguu juu.

• Andrea, ndugu yake na Petro, alisulubiwa huko Akaya, karibu na Korintho.

• Tomaso alibadilishwa kutoka kuwa “Tomaso Aliyesita” hadi kuwa mtu mwenye kujitoa kiasi hicho kwamba alienda India kama mmishenari mahali ambapo alikufa kama mfia imani, pengine kwa kuchomwa mkuki.

• Filipo aliteswa na kusulubiwa huko Frigia.

• Mathayo alikatwa kichwa huko Nad-Davar karibu na Ethiopia.

• Nathanaeli (Bartholomayo) alipigwa viboko na kuteswa na kisha kusulubiwa.

• Yakobo mdogo alichukuliwa hadi kilele cha Hekalu ili amkane Yesu. Alipokataa, alirushwa kutoka Hekaluni.

• Simoni Mkananayo alisulubiwa huko Shamu baada ya kuhubiri huko Misri na Uajemi.

• Yuda Thadayo alipigwa hadi kufa alipokuwa anamuhubiria kuhani wa kipagani huko Mesopotamia.

• Mathiya alichaguliwa ili kuziba pengo la Yuda Iskariote. Alihubiri Ethiopia na kisha kupigwa kwa mawe akiwa amesulubiwa msalabani.

• Yohana ni mtume pekee aliyekufa kifo cha kawaida. Hata hivyo, alitumia miaka kadhaa akiwa uhamishoni katika kisiwa cha Patmo.

Kwa kuhitimisha, tafadhali zingatia, “Ni nini Mungu anataka kufanya kupitia kanisa leo?” Kulikuwa na wanafunzi 120 katika Pentekoste; kwa wakati huo, takribani watu milioni 45 waliishi katika Dola ya Rumi. Kutokana na mtazamo wa kibinadamu, kazi ya kuuhubiri ulimwengu huu ingekuwa haiwezekani. Cha kushangaza, mwishoni mwa karne ya kwanza, injili ilikuwa imesambaa kutoka waamini 120 waliojazwa na Roho Mtakatifu kwenda kila kona ya Dola ya Rumi. Ni nini Mungu anataka kufanya kupitia kanisa leo?

(1) Chagua moja katika ya mazoezi yafuatayo:

• Mwanzoni katika somo hili uliombwa kuzingatia orodha ya shughuli za kanisa la kwanza. Ulitakiwa kuamua endapo kila shughuli ilikuwa maelezo tu ya kanisa la kwanza au yalikuwa pia ni maelekezo kwa ajili ya nyakati za leo. Kwa kila mojawapo zingatia maelekezo, tafuta angalau rejea ya andiko moja ambalo linaagiza kwa uwazi na ufasaha shughuli hiyo.

• Kwa kutumia mahubiri ya Petro katika Matendo ya Mitume 2 au ujumbe wa Paulo katika Matendo ya Mitume 17, andika insha ya ukurasa mmoja ukifupisha mada kuu za mahubiri ya mitume.

(2) Mwanzoni mwa somo linalofuata, utafanya jaribio kulingana na somo hili. Soma maswali ya jaribio kwa umakini katika maandalizi.

(1) Kwa nini Efeso ni eneo la kimkakati kwa Paulo kupanda kanisa?

(2) Kwa nini Rumi ni eneo la kimkakati kwa Paulo Paulo kuhubiri?

(3) Ni watawala gani wa Rumi walilitesa kanisa la kwanza?

(4) Kwa nini inaonekana kwamba Matendo ya Mitume iliandikwa mwishoni mwa miaka ya 50 au mwanzoni mwa miaka ya 60?

(5) Ni nini kilikuwa kiini cha ujumbe mkuu uliohubiriwa na mitume?

(6) Nani alikuwa mfia imani wa Kwanza?

(7) Ni kwa namna gani Injili ilisambaa zaidi ya Yerusalemu?

(8) Ni kanisa gani lenye utamaduni tofauti tofauti ambalo lilikuwa kimsingi lilikuwa ni kanisa linalotuma wamishenari wakati wa kati kati ya marne ya kwanza?

(9) Ni mambo gani manne ambayo Baraza la Yerusalemu liliwahitaji Waamini wa Mataifa kuepuka?

(10) Ni nini matokeo chanya ya kutokukubaliana kati ya Paulo na Barnabas katika Matendo ya Mitume 15?

(11) Andika Matendo ya Mitume 1:7-8 kutoka katika kumbukumbu.