Kufikia mwisho wa somo hili, mwanafunzi anapaswa: (1) Kufahamu jiografia ya Palestina na umuhimu wake kwa Agano Jipya. (2) Kuelewa mazingira ya Kihistoria ya Agano Jipya. (3) Kutambua ushawishi wa Kirumi, Kiyunani/Kigiriki, na Kiyahudi kwa Agano Jipya. (4) Kuelewa baadhi ya desturi za kale za Agano Jipya. (5) Kuwa na uwezo wa kuelezea sababu za kuamini mamlaka ya Agano Jipya.

(6) Kutambua namna Mungu alivyouandaa ulimwengu kwa ajili ya ujio wa Kristo na kusambaa kwa Injili.

► Soma Mathayo 1:1-7, Luka 1:1-5, Luka 2:1-5.

► Kariri Wagalatia 4:4-5.

► Je, usahihi wa historia ya Kibiblia ni muhimu kwa imani ya Kikristo? Kwa nini?

Imani ya Kikristo imejengwa juu ya matendo makuu ya Mungu katika historia ya mwanadamu na katika maisha ya Yesu ambaye alikuja katika mwili na kuishi kati kati yetu (Yohana 1:14). Kwa hiyo, kufahamu muktadha wa kihistoria wa Ukristo unatusaidia sisi kulielewa Agano Jipya. Sehemu za maandiko kutoka Mathayo na Luka mwanzoni mwa somo hili wanaonesha masisitizo wa waandishi wa Injili juu ya mazingira ya kihistoria ya maisha ya Yesu.

Ukristo uko tofauti sana na dini nyingi sana za ulimwengu. Wanafunzi wa Dini za Mashariki wameonesha kwamba Ubudha kimsingi unaweza kuwa sawa sawa (hauna shida yeyote) pasipo Budha; Uhindu kwa sehemu kubwa unaweza kuwa sawa pasipo miungu yake mingi. Hata hivyo, Ukristo utakuwa tupu pasipo maisha, kifo, na ufufuo wa Yesu wa Nazareti. “tena kama Kristo hakufufuka, basi, kuhubiri kwetu ni bure na imani yenu ni bure” (1 Wakorintho 15:14).

Ukristo ni ukweli wa kihistoria; Biblia ni kitabu cha kihistoria. Hainakili hadithi za kufikirika au simulizi tupu; ni rekodi ya matukio ya kihistoria. Baadhi ya wasomi wanadai kwamba Biblia ni mkusanyiko wa mafundisho makuu ya kimaadili yanayoelezewa na hadithi za kufikirika za kabla ya sayansi. Hata hivyo, Biblia haitupi sisi chaguo hili; maandiko yanathibitisha wazi kuwa ni kweli ya kihistoria.

Agano Jipya lina msingi katika matukio ambayo yalitokea katika muda, mahali, na utamaduni halisi. Muda ni karne ya kwanza B.K; mahali ni Palestina na ulimwengu wa dola ya Rumi; utamaduni ni wa Kiyahudi, Kiyunani, na Kirumi. Kwa sababu ya umuhimu wa mazingira haya ya kihistoria na kijiografia, tutaanza kujifunza kwetu na maelezo ya ulimwengu wa Yesu na wa kanisa la kwanza.

► Rejea katika ramani ya Israeli ili kuelewa vema sehemu hii ya somo. (Kama unatumia SGC mobile app, kujifunza kozi hii, ramani inapatikana katika kiambatanisho.).

Ardhi ya Palestina ni kiini cha historia ya Israeli na huduma ya Yesu ya duniani. Hata jina “Yesu wa Nazareti” linaonesha umuhimu wa sehemu halisi katika maisha yake.

Palestina inakadiriwa kuwa na upana wa kilometa 75 na urefu wa kilometa 235.[1] Ingawaje ni dogo, eneo hili lilikuwa limewekwa kimkakati kwa ajili ya matukio ya historia ya kale. Mahali lilipo kati kati ya Misri kusini magharibi, Shamu kaskazini, Ashuru kaskazini mashariki, na Babeli upande wa mashariki ulilifanya liwe njia panda kwa ajili ya biashara na sehemu muhimu ya kimkakati kijeshi.

Sifa za uso wa ardhi za Magharibi-Mashariki

Kutembea kutoka magharibi kwenda mashariki (kutoka Bahari ya Mediterranea hadi Mto Yordan), mtu anayesafiri kupitia Palestina atakutana na maeneo manne ya mikoa ya kijiografia. Kutoka Uwanda wa Pwani pembezoni mwa Bahari ya Mediterranea, ardhi inainuka kupitia Nyanda za juu za kati kwenda kilele cha juu kama mita [2] juu ya usawa wa bahari. Yerusalemu ilikuwa ni sehemu ya juu zaidi ya Israeli, katika vyote viwili kiroho na kijiografia.

Mashariki zaidi ni Jangwa la Yudea. Sehemu yenye ukiwa ya milima na ardhi yenye miamba, eneo hili lilikuwa hatari na gumu kwa watu kuishi.

Mashariki mwa eneo hili la milima, Bonde la Yordani linashuka hadi mita [3] chini ya usawa wa bahari, sehemu ya chini sana ya ardhi duniani. Mto Yordani hupuliza kilomita [4] kutoka milimani kaskazini mwa bahari ya Galilaya kwenda Bahari Mfu upande wa kusini.

Kwa huduma yake kubwa, Mto Yordani ulikuwa ndio mpaka mkuu wa mashariki wa safari za Yesu. Hata hivyo, mara chache alivuka bahari ya Galilaya ili kusafiri katika maeneo mashariki mwa Mto Yordani. Eneo hili lilijumuisha Dekapoli (“Miji kumi” ilitengenezwa wakati wa utawala wa Wagiriki/Wayunani) na Perea. Kwa mshangao wa wafuasi wake, Yesu alikuwa tayari kuwahudumia Mataifa katika eneo hili. Huduma hii ilisaidia kuandaa wanafunzi kwa ajili ya agizo kuu la baadae la kuhubiri “…katika Yerusalemu, na katika Uyahudi wote, na Samaria, na hata mwisho wa nchi” (Matendo ya Mitume 1:8).

Sifa za uso wa Ardhi za Kaskazini-Kusini

Kutembea kutoka kaskazini kwenda kusini, msafiri angeweza kusafiri kutoka Galilaya kupitia Samaria kwenda Uyahudi, kitovu cha kidini na kisiasa cha Palestina. Galilaya ulikuwa ni mkoa wa kibiashara uliozunguka bahari ya Galilaya, ziwa lenye maji baridi yasiyo na chumvi. Nazareti ilikuwa ni mojawapo kati ya vijiji vidogo vidogo katika eneo hili zuri. Galilaya ilifurahia samaki tele kutoka katika bahari ya Galilaya, na pia matunda na mboga mboga ambazo zilizalishwa wakati wote wa mwaka katika uwanda wa Genesareti, eneo lenye hali ya hewa ya wastani kaskazini-magharibi pembezoni mwa bahari ya Galilaya.

Mkoa wa Samaria uliwatenga Wayahudi kutoka Kaskazini na hekalu la Yerusalemu. Wasamaria walikuwa wazao wa wageni na Wayahudi ambao walioleana baada ya Waashuru kuvamia mwaka 722 B.C. Wasamaria walifuata sheria za Agano la Kale, walitahiri, walisheherekea sherehe mbalimbali za kidini, na walitegemea ujio wa Masihi. Hata hivyo, Wasamaria walikuwa na sehemu yao ya kuabudu juu ya mlima wa Gerizimu na Wayahudi waliwachukulia kuwa watu wasio safi. Wayahudi wengi waliokuwa wanasafiri kutoka Galilaya kwenda Uyahudi kwa makusudi kabisa waliepuka Samaria. Walivuka Mto Yordani na kusafiri kupitia fukwe zake za mashariki kabla ya kuvuka tena kwenda Uyahudi. Yesu, hata hivyo, alisafiri kupitia Samaria ili kumuhudumia mwanamke pale kisimani. Mwanamke huyu Msamaria alimsikia Yesu akikiri moja kwa moja kwamba Yeye ndiye Masihi (Yohana 4:25-26).

Uyahudi na mji wake mkuu, Yerusalemu, ulikuwa kusini. Ukionekana kutoka mbali, mlima wa Sayuni (jina lingine kwa ajili ya Yerusalemu) ulikuwa ni kitovu cha kidini cha imani ya Kiyahudi. Kila mwaka katika Pasaka, familia za Kiyahudi zilitembelea Hekaluni. Familia ya Yesu walifanya safari hii wakati alipokuwa mtoto, na ilikuwa ni kule, katika nyumba ya Baba yake, kwamba Yesu alipatikana akiwa ameketi kati kati ya waalimu (Luka 2:41-49).

Kuanzia kuanguka kwa Yerusalemu kwenda Babeli mwaka 586 K.K., historia ya Palestina ni historia ya majanga. Yuda haikuwahi kupata utukufu wake wa kwanza.

Dola ya Babeli ilidhibiti Palestina hadi Babeli ilipoanguka kwa mtawala wa Kiajemi, Koreshi, mwaka 539 K.K. Koreshi kisha akawaruhusu Wayahudi kurudi Yerusalemu. Wakati wa karne iliyofuata, mji ulijengwa upya chini ya uongozi wa Ezra, Zerubabeli, na Nehemia. Hata hivyo, Yerusalemu ulikuwa chini ya udhibiti wa Uajemi. Karne nyingi baade, Wayahudi wa wakati wa Yesu bado walikuwa wanazungumza Kiaramaiki, lugha ya Dola ya Uajemi.

Katika mwaka 334 K.K., Alexander mkuu aliishinda Uajemi. Palestina ikawa sehemu ya Dola ya Uyunani. Baada ya kufa kwamka 323 K.K., dola yake ikagawanywa kwa majenerali wake wanne. Palestinea ikawa uwanja wa vita kati ya majenerali hawa na waliofuata: Waptolemi na Waseleucidi. Hiki kilikuwa ni mojawapo ya vipindi vya giza katika historia ya Kiyahudi. Katika wakati huu, Antiochus Epiphanes (mtawala wa Kiyunani wa Kiseleucidi) alilinajisi Hekalu alipojenga madhabahu ya mungu wa Kiyunani Zeu Hekaluni.

Ukatili wa Antiochus Epiphanes ulichochea mapinduzi yalioongozwa na Wamakabayo, familia ya Kiyahudi. Familia ya Wamakabayo walichukua udhibiti wa Uyahudi na kuanzisha ukoo wa Wahasmonia. Tangu mwaka 166-63 K.K., Palestina ilitawaliwa na familia ya Wamakabayo. Kwa bahati mbaya, hiki kilikuwa kipindi cha msukosuko wa kitaifa kutokana na ushindani katika familia na ungengeufu wa kidini. Mwaka 67 K.K., familia ikaingia katika vita ya wenyewe kwa wenyewe.

Rumi haraka wakachukua fursa ya mgawanyiko kati ya viongozi wa Kiyahudi na kuanzisha udhibiti juu ya Palestina. Mwaka 63 K.K., Jenerali wa Kirumi Pompey akaushinda Yerusalemu. Pompey akamchagua mzao wa Wakabayo, Hyrcanus II, kama kuhani mkuu na kumfanya mtawala de facto wa Uyahudi. (Mtawala wa de facto ni mtu ambaye ana nguvu katika nchi, hata kama mtu mwingine anaweza kuwa na cheo cha mtawala. Pompey alikuwa na cheo cha mtawala, lakini Hyrcanus II alikuwa na nguvu za kisiasa.) Wakati wa Kristo, Palestina ilikuwa inatawaliwa na Rumi.

Mwaka 37 K.K., Herod mkuu akachaguliwa na Seneta wa Kirumi kuwa mfalme wa Uyahudi. Herode alikuwa Muidumea, uzao wa Waedomi. Wamakabayo waliongeza kwa nguvu Edomu katika ufalme wao, lakini Wayahudi wengi walimchukulia Herode kwamba si mtawala halali. Waedomi ni wazao wa Esau, wakati Wayahudi ni uzao wa Yakobo. Kwa karne nyingi, Edomu amekuwa adui wa Israeli: Edomu alikataa Israeli wasipite katika ardi yao walipokuwa wanakwenda Kanaani wakati wa Kutoka (Hesabu 20:14-21). Edomu pia alimsaidia Babeli wakati wa kuharibu Yerusalemu (Obadia 1). Kama Muedomi, Wayahudi hawakumuamini Herod mkuu.

Hadi mwaka 30 K.K., Herode alikuwa amewashinda wapinzani wake na akawa kiongozi mkuu wa Uyahudi chini ya mamlaka ya Rumi. Herode alikuwa mtu mgumu sana. Tabia yake ilionesha vyote viwili sifa nzuri na sifa mbaya. Upande chanya/mzuri, Herode alionesha heshima kubwa kwa Wayahudi. Alijenga Hekalu na alifuata taratibu za vyakula za Kiyahudi. Hata hivyo, upande wake hasi/mbaya, Herode alikuwa na uchu wa madaraka na wivu sana kwa chohote ambacho kingetishia mamlaka yake. Aliwaua watoto wake kadhaa ambao walikua na kuwa wakubwa kwa sababu aliogopa kwamba wanaweza wakajaribu kuwa wafalme mahala pale. Baadae, alijaribu kumuua Yesu mamajusi walipouliza, “Yuko wapi yeye aliyezaliwa mfalme wa Wayahudi?” (Mathayo 2:2).

Baada ya kifo cha Herode Mkuu mwaka 4 K.K., Rumi iligawanya ufalme wake kwa watoto wake watatu. Watawala hawa walikuwa na mchango kwa historia ya Agano Jipya na huduma ya Yesu.

Herode Arkelao alipewa udhibiti wa Uyahudi. Kwa sababu Alkaleo alikuwa na sifa ya ukatili, Yusufu na Mariamu walirudi Nazareti badala ya Bethlehemu (Mathayo 2:19-23).[1] Ukatili wa Alkaleo ulisababisha wawakilishi wa Wayayhudi kukata rufaa Rumi ili kupata msaada. Alkaleo aliondolewa, na Uyahudi ikawekwa chini ya utawala wa procurator (au gavana) aliyetumwa na Rumi.

Wakati wa kesi ya Yesu, Pontio Pilato alikuwa procurator wa Kirumi, aliyekuwa anakaa Kaisaria[2] na alisafiri kwenda Yerusalemu wakati wa sherehe muhimu.[3] Pilato alipaswa kulazimisha matakwa ya Rumi pasipo kusababisha Wayahudi Kuasi. Ili kukamilisha hili, aliruhusu baraza lote kuwa namna fulani ya uhuru. Baraza hili, ambalo lilijumuisha Marabi wa Kiyahudi walioheshimika, lilikutana kwa ajili ya maamuzi ya kitaifa ya kidini, kitamaduni, na kimahakama. Kayafa, kuhani mkuu, aliogopa kwamba uhuru huu unaweza kuondolewa endapo matendo ya Yesu yangewafanya Rumi kukasirika (Yohana 11:49-50).

Herode Filipo alikuwa mvumilivu sana kati ya watoto wa Herode. Alitawala eneo la kaskazini mashariki mwa Galilaya. Yesu litumia muda katika mkoa huu ili kuepuka hatari za kukamatwa na viongozi wa Kiyahudi huko Yerusalemu. Herode Filipo alijenga mji wa Panias na akaupa jina Kaisaria-Filipi. Hapa ndio mahali ambapo Petro alitoa ukiri mkuu: “Wewe ndiwe Kristo, Mwana wa Mungu aliye hai” (Mathayo 16:16).

Herode Antipa alikuwa mtawala wa Galilaya na Perea tangu 4 K.K. hadi 39B.K. Antipas alimfunga na kumuua Yohana Mbatizaji (Marko 6:17-29). Kwa sababu Herode Antipa alikuwa juu ya Galilaya, Pilato alijaribu kuepuka wajibu kwa ajili ya hatma ya Yesu na akampeleka kwa Antipas kwa ajili ya kesi (Luka 23:6-12). Hata hivyo, Herode alikataa kufanya hukumu na kumrudisha Yesu kwa Pilato kwa ajili ya kutoa hukumu.

Mazingira ya kiutamaduni ya Agano Jipya ni muhimu sana. Mungu alimtuma Yesu katika ulimwengu ambao ulikuwa umepata ushawishi wa tamaduni tatu tofauti. Kila mojawapo ya tamaduni hizi zina mchango muhimu juu ya ulimwengu wa Agano Jipya.

Mazingira ya Kiyunani ya Agano Jipya

Ushawishi wa Alexander mkuu uliendelea hata baada ya kifo chake mwaka 323 K.K. Alitaka kila mmoja katika dola aongee lugha moja. Kwa sababu hii, Kiyunani kikawa lugha ya Agano Jipya. Wayahudi wengi waliongea Kiaramaiki na Kiyunani

Kuna namna tatu ambazo lugha ya Kiyunani ilichangia katika kanisa la kwanza:

1. Lugha moja ambayo ilileta urahisi wa kushirikisha Injili. Agano Jipya liliandikwa kwa Koine Greek, Kiyunani cha kawaida kilikuwa kinazungumzwa katika ulimwengu wote wa Mediterranea katika karne ya kwanza. Wakati Kiaramaiki (lugha iliyo zungumzwa katika Palestina) na Kiebrania (lugha ya Agano la Kale) ilikuwa ni kwa ajili ya Wayahudi, Kiyunani kilizungumzwa katika Dola yote ya Rumi. Ujumbe wa mitume ulieleweka na wote Wayahudi na Mataifa popote walipohubiri.

2. Ilikuwa ni lugha iliyoeleweka, kamilifu kwa ajili ya kuwasilisha dhana za Kitheolojia. Ilimruhusu Paulo kuandika kuhusu fundisho la kuhesabiwa haki na kutakaswa.

3. Tafsiri ya Kiyunani ya Agano la Kale (Septuagint) ilikuwa ndio Maandiko ya kanisa la kwanza. Tafsiri hii, kutoka karne ya tatu K.K, iliwaruhusu Wayahudi waliokuwa wanazungumza Kiyunani kusoma Agano la Kale na ikaleta urahisi wa upatikanaji kwa waamini wapya wa Mataifa.

Mazingira ya Kirumi ya Agano Jipya

Injili

Ushawishi wa Kirumi katika maisha ya Yesu ulionekana wakati wa kuzaliwa kwake. Mungu alitumia sensa iliyofanywa na mtawala wa kipagani ili kutimiliza unabii wa Mika kwamba Masihi atazaliwa Bethlehemu (Mika 5:2, Luka 2:1-5). Kama ambavyo mtawala wa Kiajemi Koreshi alivyokuwa chombo cha Mungu ili kuwarudisha watu wake kutoka utumwani, Kaisari Augusto alikuwa chombo cha Mungu kumleta Yusufu na Mariamu toka Nazareti hadi Bethlehemu.

Kulikuwa na njia mbili zilizokuwepo za kufanya sensa. Warumi walipendelea kumuorodhesha kila mtu katika mji aliokuwa anaishi. Hata hivyo, Wayahudi walipendelea kuendeleza rekodi za kikabila katika kila vijiji vya koo zao, kwa hiyo Rumi iliruhusu Uyahudi kufanya sensa katika utaratibu wao wa kiutamaduni. Hii iliwataka Yusufu na Mariamu kusafiri kilometa [1] toka mji wao Nazareti.

Ingawaje Yesu alisema kidogo kuhusiana na Rumi na siasa zake, maafisa wa Kirumi kama Herode Antipa na Pontio Pilato walitafsiri ujumbe wake kuhusiana na ufalme wa Mungu kama tishio kwa nguvu zao. Ujumbe wa ufalme wa Mungu ulikuwa ni changamoto kwa ufalme wa ulimwengu huu.

Kitabu cha Matendo ya Mitume

Matendo ya Mitume inaonesha namna Mungu alivyotumia Dola ya Rumi kusaidia kueneza Injili. Neno la Kilatini pax Romana (“Amani ya Rumi”) linarejea karne mbili za kushurutisha kwa ukatili amani katika Dola ya Rumi. Wakati nguvu za Rumi mara nyingi zilitumika pasipo haki (kama wakati wa kusulubishwa kwa Yesu), nguvu ya Rumi pia iliwasaidia wasafiri kutoka Wabarbari/makabila katili ya kigeni, waliunganisha Dola, na na walifanya safari za mitume kuwezekana. Rumi ilijenga kilometa 85,[2] za barabara, iliyonyooka kutoka mto. Frati mashariki kwenda Scotland huko magharibi, na iliimarisha njia za bahari kupitia bahari ya Mediterranea. Safari za kimishenari za Paulo kwa sehemu kubwa ziliwezekana kwa sababu ya barabara na njia za baharini ambazo zilijengwa na Rumi.

Tofauti na utamaduni wa kale wa Kiyahudi, ambao ulikua kuzunguka miji midogo na maeneo ya vijiji, Rumi ilikuwa ni Dola ya miji mikubwa. Miji hii mikubwa ilikuwa ni yenye umuhimu mkubwa kwa ajili ya kusambaa kwa Injili. Katika kila mkoa, Paulo alihubiri ili kufikia watu wengi zaidi. Paulo alihubiri Injili katika miji ya msingi ya Dola ya Rumi na kupanga kuhubiri Rumi yenyewe, kitovu cha ulimwengu wa karne ya kwanza (Warumi 1:11-15).

Paulo alitumia kikamilifu haki yake kama raia wa Rumi ili kusaidia kusambaza Injili. Mifano ya hii inajumuisha madai yake ya ulinzi wa kisheria kule Filipi (Matendo ya Mitume 16:35-39) na yeye kukata rufaa ili kusikilizwa mbele ya Kaisari (Matendo ya Mitume 25:11).

Nyaraka za Paulo

Kitabu cha Wafilipi kinatumia dhana ya uraia kuwakumbusha wasomaji kwamba wao ni raia wa kweli wa mbinguni (Wafilipi 3:20). Paulo aliandika barua yake ya maombi kwa Filemoni akijua kwamba sheria ya Kirumi ilikuwa imetolewa kwa ajili ya kutekeleza hukumu ya Onesimo, mtumwa aliyetoroka na mwongofu mpya wa Paulo. Katika Warumi, Wagalatia, na Waefeso, Paulo anatumia lugha ya kisheria ya Kirumi ili kuelezea dhana za kitheolojia kama vile kuhesabiwa haki na kusamehewa.

Hata picha ya Paulo ya kuasiliwa (kufanywa mwana) ilikuwa inafahamika sana katika jamii ya Kirumi kuliko ya Kiyahudi (Wagalatia 4:5, Waefeso 1:5). Kuasili kulikuwa ni jambo la kawaida katika jamii ya Kirumi. Paulo alielewa kwamba kuasili kulihusisha kufutiwa deni la zamani, na kutoa haki ya urithi kwa kijana mpya, na kuanza kwa maisha mapya. Paulo alitumia dhana hizi za kisheria za Kirumi ili kuelezea mabadiliko ambayo yanatokea wakati mwamini anapokuwa ameasiliwa katika familia ya Mungu.

Kitabu cha Ufunuo

Rumi ilijivunia uvumilivu wake wa imani mbalimbali; hata hivyo, watu wote walitakiwa kutambua uungu wa empara (mtawala). Rumi iliruhusu Wayahudi au mafundisho ya Kikristo endapo tu waabudu wangelitamka kwamba “Kaisari ni bwana.” Hata hivyo, ujumbe wa Wakristo kwamba “Yesu Kristo ni Bwana” haukukubaliwa na serikali ya Rumi (Wafilipi 2:11).

Kitabu cha Ufunuo kiliandikwa katika mazingira ya mateso ya Kirumi. Maono ya Yohana yaliwahakikishia waamini waliokuwa wanateseka kwamba Rumi (au nguvu yeyote ambayo inampinga Mungu) lazima itashindwa. Mungu, na si Kaisari, anadhibiti historia ya mwanadamu.

Mazingira ya Kiyahudi ya Agano Jipya

Matarajio ya Kimasihi

Kristo Kiyunani cha neno la Kiebrania kwa ajili ya neno Masihi. Makutano waliomfuata Yesu walikuwa wanamtafuta Masihi. Paulo alitangaza, “Yesu huyu ninayewapasha ninyi habari zake ndiye Kristo” (Matendo ya Mitume 17:3). Matarajio ya kuja kwa Masihi yalifungua masikio ya watu kwa ajili ya ujio wa mahubiri ya Yesu.

Masinagogi

Baada ya kuharibiwa kwa Hekalu mwaka 586 K.K., masinagogi yalikuwa sehemu ya kuabudu kwa ajili ya Wayahudi. Kila mkutaniko wa watu angalau wanaume 10, walikuwa na sinagogi. Sinagogi lilitumika kama sehemu ya ibada, shule, mahakama ya kidini na kisiasa, na kituo cha shughuli za kijamii. Yesu alihubiri ujumbe wake wa kwanza ulionakiliwa katika sinagogi (Luka 4:16-30), aliponya katika siangogi (Marko 3:1-5), na alifundisha katika sinagogi (Yohana 18:20).

Hata baada ya Koreshi kuruhusu Wayahudi kurudi nyumbani kwao, wengi walibaki Babeli; Iskanderia, Misri; na miji mingine ambayo walikuwa wamekimbilia baada ya kuanguka kwa Yerusalemu. Mtawanyiko huu ulikuwa muhimu kwa ajili ya kusambaa kwa Injili. Karibu kila mji ambao mitume walihubiri, walikuta sinagogi kwa ajili ya wakazi wa Kiyahudi.

Paulo alipotembelea mji mpya, alianza kwa kuhubiri katika sinagogi kwa waabudu wa Kiyahudi na waliojikita katika kumuhofu Mungu (Mataifa ambao walikuwa wanatafuta kweli).[3] Hawa Mataifa walikuwa wazi kwa ajili ya ujumbe wa Injili.

Makundi ya Kiyahudi ya Kidini

Mafarisayo (“waliotengwa”) walikuwa ni watu wa kidini waliokuwa maarufu sana wakati wa Yesu. Ingawaje walikuwa wachahe kwa idadi (takribani watu 6,000), walikuwa maarufu miongozi mwa watu. Waliheshimikwa kwa kuwa makini katika kufuata sheria za Musa. Kama Wakristo, Mafarisayo waliamini juu ya ufufuo na malaika na waliheshimu Agano la Kale. Hata hivyo, waliongeza simulizi-tamaduni nyingi katika sheria za Musa. Hata kama alitarajia ujio wa Masihi, Mafarisayo wengi walikataa madai ya Yesu kuwa Masihi.

Masadukayo walikuwa na nguvu ya kisiasa wakati wa Yesu. Kwa kushirikiana na Rumi, Masadukayo walipata udhibiti wa Ukuhani na wa baraza lote. Masadukayo walikubali Tora Pekee kama mamlaka ya mwisho (Tora, inamaanisha “sheria,” ni neno la Kiebrania linalorejelea vitabu vitano vya Musa). Walikataa vitabu vya manabii na simulizi-tamaduni. Na matokeo yake, walikataa imani juu ya malaika, roho, na ufufuo (Matendo ya Mitume 23:8). Kwa sababu nguvu zao zilitokana na nafasi yao Hekaluni, Masadukayo walipotea baada ya uharibifu wa Hekalu mwaka 70 B.K.

Kuelewa mila na desturi za ulimwengu wa Agamo Jipya unaweza kutusaidia sisi kuelewa vizuri ujumbe wa Agano Jipya. Mifano miwili inaelezea thamani ya kujifunza mila na desturi za Agano Jipya.

Mfano wa 1

Familia nyingi za Kiyahudi waliishi katika nyumba yenye chumba kimoja. Wanyama waliwekwa katika chumba cha nje ya nyumba ambapo palikuwa na mtu aliyewalisha. Wakati Mariamu na Yusufu walipokuja Bethlehemu, pengine waliruhusiwa kukaa katika chumba cha nje, kwa sababu vyumba vya wageni vilikuwa vimejaa wakati wa sensa. Walioneshwa ukarimu wa hali ya juu uliostahili kwa wakati huu uliokuwa na shughuli nyingi.

Mfano wa 2

Wachungaji wa Kiyahudi mara nyingi waliruhusu makundi kadhaa ya kondoo kuchunga pamoja. Wakati wa kutenganisha kondoo ulipofika, kila mchungaji angewaita kondoo wake. Kondoo walifahamu sauti ya mchungaji wao. Yesu anasema kwamba “…kondoo humfuata, kwa maana waijua sauti yake. Mgeni hawatamfuata kabisa, bali watamkimbia; kwa maana hawazijui sauti za wageni” (Yohana 10:4-5).

Ili kupata taarifa nyingi za mila na desturi za ulimwengu wa Agano Jipya, unaweza kusoma Manners and Customs of the Bible, inapatikana mtandaoni.[1]

Je, tunaweza kuiamini mamlaka ya Agano Jipya? Mafundisho mengi potofu yanatokana na wale ambao wanakataa uadilifu wa Biblia au wale ambao wanadai kuwa wamepata chanzo kipya nje na Biblia. Mambo mawili ambayo ni muhimu kwa ajili ya uelewa wa mamlaka ya Agano Jipya:

1. Kanoni: Vitabu gani ni Neno la Mungu lililovuviwa?

2. Uadilifu wa Kimaandishi: Ni kwa kiasi gani maandiko yetu ni maaminifu kwa maandiko ya mwanzo ya asili?

Kanoni: Vitabu Gani vya Biblia ni Neno la Mungu Lililovuviwa?

Kanoni ya maandiko ni suala muhimu kwa waamini. Linajibu swali, “Vitabu gani ni Neno la Mungu kwa watu wa Mungu?” Ni kwa namna gani tunafahamu kwamba vitabu vya Agano Jipya ni neno la Mungu kweli?

Neno kanoni linatokana na neno la Kiyunani linalomaanisha “kanuni” au “viwango.” Kanoni ya Agano Jipya inajumuisha vile vitabu ambavyo vinafikia viwango vilivyotumiwa na kanisa la kwanza ili kutambua ni maandiko yapi ni neno la Mungu kweli. Utengenezaji wa Kanoni ulisababishwa na masuala mawili:

1. Mafundisho Potofu. Katika kanisa la kwanza, kama ilivyo leo, waalimu wa uongo wanakana sehemu za ufunuo wa kibiblia. Kwa mfano, katika karne ya pili, Marcion alifundisha kwamba Mungu wa Agano la Kale alikuwa mwovu. Ili kuunga mkono mafundisho yake, Marcion alikataa vitabu vyote vya Biblia ispokuwa maandiko ya Paulo na sehemu za Luka. Kukubaliwa kwa Kanoni ya pamoja lilikuwa ni jambo la muhimu ili kutoa msingi imara kwa ajili ya mafundisho. Waalimu wangekuwa na uhakika kwamba mafundisho wanayohubiri yalikuwa na msingi katika Neno la Mungu.

2. Mateso. Wakati wa mateso, wafusai wa Kristo wangeuawa kwa kuwa na maandiko ya kikristo. Walitakiwa kufahamu, “Ni vitabu gani ambavyo mimi nitakuwa tayari kufa kwa ajili yake?”

Hadi kufikia karne ya nne, kanisa la Kikristo lilikuwa limekubaliana juu ya orodha ya maandiko yaliyovuviwa ya kimungu. Waliweka viwango vitatu ili kujua ni vitabu gani ni maandiko. Ili kukubaliwa kuwa sehemu ya Kanoni ya Agano Jipya, kitabu kilitakiwa kufikia viwango vitatu:

1. Mwandishi. Mwandishi alikuwa mtume au mtu aliyekuwa karibu na mtume. Kwa habari ya uandishi wa Injili, Mathayo na Yohana walikuwa mitume; Marko alisafiri na Petro; Luka alisafiri na Paulo.

2. Ujumbe. Ujumbe wa kitabu lazima uwe:

• Usiopingana na Agano la Kale.

• Mwaminifu kwa ujumbe wa Yesu.

• Wa kujenga kiroho.

3. Kukubalika. Kitabu ni lazima kikubalike kama maandiko na kanisa lote. Vitabu vya Agano Jipya vilinukuliwa kwa wingi na mababa wa mwanzo wa kanisa.

Wapingaji wa nyakati za leo wamedai kwamba Kanon ilitengenezwa na mamlaka ya kanisa kama njia ya kupata nguvu. Upingaji wa namna hii unashindwa kutambua kwamba Kanoni ilikuwa ni kiwango kilichokubaliwa na wote; haikuwa matokeo ya matakwa ya maaskofu wachache. Kanoni ya Agano Jipya ilikubalika rasmi mwaka 397 B.K. Katika baraza la Carthage. Hata hivyo, vitabu vya Agano Jipya vilikuwa vimeorodheshwa na wanatheolojia miaka 200 kabla ya baraza.

Mwanatheolojia J. I. Packer aliandika, “kanisa halikutupa Kanoni ya Agano Jipya kama ambavyo Sir Isaac Newton kutupa sisi nguvu ya uvutano.”[1] Newton hakugundua nguvu ya uvutano; aligundua kile ambacho tayari Mungu alikuwa amekiumba. Vivyo hivyo, kanisa halikugundua Kanon; kanisa liligundua vitabu ambavyo tayari Mungu alikuwa amevivuvia.

Baraza la Carthage lilihakiki kanoni kwamba ilikuwa tayari imekubaliwa katika nyumba yote ya Imani. Kanon ilijumuisha vitabu ambavyo waamini wa nyakati zote walikuwa wamekubaliana kwamba ni Neno la Mungu lililovuviwa.

Vitabu vya Apokrifa ni vitabu ambavyo vimekuwa vikidaiwa na kanisa la kwanza kuwa ni maandiko matakatifu ya Kikristo, lakini hayakutambuliwa na kanisa la kwanza kuwa ni maandiko. Katika karne ya pili, waandishi kama Tertullian na Irenaeus waliandika kinyume (dhidi) na mafundisho potofu ambayo yalikuwa yanafundishwa katika vitabu vya uongo. Kanoni ya Muratorian, orodha ya karne ya pili ya vitabu halisi vya Agano Jipya, ilivionesha vitabu vingine kuwa kwa uzushi au uongo ambavyo vilionekana kuwa ni vya mitume. Waraka wa Yuda unaonesha kwamba hata katika karne ya kwanza, ilikuwa ni muhimu kuishindania imani ambayo walikuwa wamekabidhiwa watakatifu (Yuda 1:3). Waalimu wa uongo tayari walikuwa “…wamejiingiza kwa siri…” (Yuda 1:4).

Baadhi ya vitabu vya Apokrifa ni maandiko mazuri ambayo yana thamani kwa ajili ya kuonesha matendo ya kanisa la kwanza. Vitabu vya Apokrifa vinavyoheshimika ni pamoja na I Clement, Epistle of Barnabas, Didache, na Shepherd of Hermas. Maandiko haya ni ya kiorthodox katika mafundisho yake, lakini hayakufikia viwango vilivyowekwa na kanisa la kwanza ili kujumuishwa katika Kanoni.

Vitabu vya Apokrifa ambavyo ni vya uzushi vinajumuisha Gospel of Thomas, maandishi ya Kinostiki ya karne ya pili ambayo kwa uongo yalihusianishwa na mtume Tomaso, Epistle to the Laodiceans, na Apocalypse of Peter. Maandiko haya hayakukubaliwa kwa sababu yalikuwa yanapinga kweli ya msingi ya Kikristo. Badala ya kukataliwa na baraza la Carthage, ni sahihi sana kusema kwamba kanisa kwa ujumla halijawahi kuvichulia vitabu hivi kama maandiko.

Maandiko ya kiapokrifa sio vyanzo halisi kwa ajili ya Waamini wa Kikristo. Imani yetu imejengwa juu ya “…imani waliyokabidhiwa watakatifu mara moja tu” (Yuda 1:3). Imani hiyo haijawahi kubadilika na haitabadilika. Imani yetu iko juu ya msingi imara wa neno la Mungu.

Uadilifu wa Kimaandiko: Je, maandiko yetu ni maaminifu kwa maandiko ya asili/kwanza?

Wapingaji mara nyingi wamesema kwamba Agano Jipya si la kuaminiwa. Wanadai kwamba makosa yaliingizwa wakati wa kunakili. Wapingaji hawa wanasisitiza kwamba hata kama maandiko ya kwanza yalivuviwa, hatuna njia ya kufahamu kama Biblia tuliyo nayo leo ni sahihi.

Je, tunaweza kuamini uadilifu wa kimaandiko wa Biblia yetu? Jibu kwa swali hili ni “Ndio!” ni kweli kwamba vitabu vya Agano Jipya vilisambazwa kwa kuandikwa kwa mfumo wa kuandikwa kwa mkono, na ni kweli kwamba makosa yanaweza kufanyika wakati wa kunakili maandiko kwa mkono. Hata hivyo, kwa sababu hili ni neno la Mungu lililovuviwa, waandishi walifanya kazi kwa umakini mkubwa. Wasomi waliyatoa maisha yao kwa ajili ya kunakili Agano Jipya kwa usahihi kwa kadiri ilivyowezekana.

Usahihi na mfanano ulionekana katika manuscripts (maandishi ya awali ambayo yalitumika ili kunakili maandiko kwenda sehemu nyingine) 5,000 ambazo zilikuwa na sehemu zote au sehemu kadhaa za Agano Jipya ni ushahidi tosha kwamba maandiko yetu walinakiliwa kwa umakini. Hakuna andiko lolote la kale lenye manuscript nyingi ili kuliunga mkono kama Agano Jipya.

Paulo aliandika katika Wagalatia 4:4, “Hata ulipowadia utimilifu wa wakati, Mungu alimtuma Mwanawe ambaye amezaliwa na mwanamke, amezaliwa chini ya sheria.” Kifungu cha maneno “ulipowadia utimilifu wa wakati” kinamfanya msomaji afikirie kuhusiana na mama mjamzito ambaye yuko tayari kujifungua mtoto. Kwa wakati sahihi, Mungu alimtuma mwana wake katika ulimwengu ambao ulikuwa umetayarishwa na Mungu. Ulimwengu ulikuwa tayari:

• Kijiografia. Palestina ilikuwa sehemu ndogo ya ardhi katika njia panda ya utamaduni wa kale. Hili lilitengeneza jukwaa la kuanzia kwa ajili ya kusambaa kwa Injili ulimwenguni.

• Kihistoria. Dola ya Rumi iliandaa mazingira tayari kwa ajili ya kusambaa kwa Injili.

• Kitamaduni. Mchanganyo wa lugha ya Kiyunani, mfumo wa kisiasa wa Kirumi, na tamaduni za kidini za Kiyahudi zilisaidia kutengeza mazingira kwa ajili ya kuzaliwa kanisa la Kikristo.

Mungu aliuandaa ulimwengu barabara ili kupokea Injili katika karne ya kwanza. Leo, anatenda kazi vile vile ili kuandaa watu kwa ajili ya Injili.

Unapomaliza somo hili, omba, “Mungu, ni nini unafanya ili kuuandaa ulimwengu wangu kwa ajili ya huduma ambayo umenipatia?”

Mwanzoni mwa somo linalofuata, utafanya jaribio kulingana na somo hili. Soma maswali ya jaribio kwa umakini katika maandalizi.

(1) Kutembea kutoka magharibi kwenda mashariki, orodhesha mikoa minne ya kijiografia ya Palestina.

(2) Kwa nini ni muhimu kwamba Yesu alisafiri kupitia Samaria ili kumuhudumia mwanamke pale kisimani?

(3) Orodhesha namna tatu ambazo lugha ya Kiyunani ilichangia katika kanisa la kwanza.

(4) Neno pax Romana linarejelea nini?

(5) Ni kwa njia gani Masinagogi ya Kiyahudi yalitumika?

(6) Ni imani gani ambayo Mafarisayo na Wakristo wanashiriki (inayofanana)?

(7) Ni sehemu gani ya Agano la Kale ambayo Masadukayo walikubali kama yenye mamlaka?

(8) Ni imani gani ambayo Masadukayo waliikataa?

(9) Ni masuala gani mawili yalipelekea kutengenezwa kwa kanoni?

(10) Orodhesha viwango vitatu vilivyotumika katikankutengeneza kanoni ya Agano Jipya.

(11) Ni swali gani tunalouliza tunapozingatia masuala ya Uadilifu wa kimaandishi?

(12) Andika Wagalatia 4:4-5 kutoka katika kumbukumbu.